Tierra Adentro

Poesía

Imagen recuperada de Flickr
0 1020

U su’ujuy boonil a wicho’ob   Bonen ka’alikil tin xook wey chiliken tin k’aane’.
Ilustración realizada por Maricarmen Zapatero
0 807

YAYIJEMAL Ta jts’is stuch’emal jbek’tal xchi’uk jun kuxinem akuxa tsyayijes jtuch’emal: ta jts’is, ta jchats’is, chjik’av jbak’iltak yu’un oy volajtik vokolil, chlok’talel ch’ayemal ta o’ntonal ta syayijemal jch’iel.
0 981

  LA STS’UNIK VOKOLIL La sts’unik vokolil ta ch’ul jme’tik banamil, li chopol viniketike, chak’em la skomsanbik xch’ulel, la smilik li ch’ul vitse.
Fotografía recuperada de Flickr (CC BY 2.0)
0 852

  ¿Te acuerdas cuando nos amarrábamos con las manos vacías dedos de lodo, hartas las uñas de venenos; cuando caminábamos pensando que cambiaríamos el mundo y el mundo nos aplastó como a pulgas sedientas de hasta quince veces su propio peso; y nos iluminamos los ojos con diamantinas de colores, bebimos del tártaro tarro de necesidades mentira y lloraste abrazando mis pies en casa de mi madre, y te metiste forzando la chapa dejaste libros y regalos, donde supuestamente el hambre quince veces sentida, se coaguló en un solo chiquifrasco? Frasquito de corcho plástico que aún guardo en esa caja de madera morada que no tiro porque me hace acordarme, de que finalmente, forzaste la chapa?   ¿Te acuerdas… …de que bajo la noche del 21 de diciembre, cuando jugaba a las hadas y bailaba junto al fuego, sin nombre de tan primitivo, y tú soñabas mujeres hindúes se me rompió por primera vez y como nunca la noción de amarte?, ¿de cuando supe que tenía que jalarme del centro el eclipse de mi vientre y sumirlo a la noche para no empantanar mi diáfana proyección de vida, porque tus necedades y dedos anaranjados, por los cheetos torciditos, me hicieron darme cuenta de que las palomitas que arrojaste en el Oxxo fueron todo tu ejemplo de vida y mundo ¡y qué cosa, qué cosa, de qué le ibas a llenar las pupilas y la cóclea a los frutos mellizos que se tragaban mi ombligo?   A veces yo sí me acuerdo, cuando lavo tranquila los trapos con que limpié las repisas donde se duermen los libros y les veo salir el cochambre a chorros y pienso en el aire sobando mi nuca, la sensación de estar tranquila, la sensación de no merecer los trapos limpios, la brisa.
Fotografía recuperada de Flickr (CC BY-NC 2.0)

Madre pone un huevo y no sangra.
Ilustración realizada por Mariana Martínez

Tsätslel cha’añ ma’añik ñajäñtyel   Aña’tyäñtytel yä’äch añ tyi uj tyi uj, añ ñajäñtyel ñäch’älbä mi ichaleñ tsäñsaya yik’oty ñajäñtyel k’uñtye’ wälwälñabä, mach juñlajalik isäkläñtyel weñlel, ka’bälob machbä añik ikisiñ mi ch’ämob, joñoñ mi kpekañkbäj ma’añik mikloty ñäch’tyälel kujil jiñi ik’yoch’añbä  wolibä ityilel tyi chämel k’iñ, k’ixiñ ik’ ity’añob wolibä its’uytyälob tyi jajbotye’, ach’päk’añbä lum che’ tyi yojlil ak’lel mi iloty ña’tyäñtyel, tyam ñatylel cha’añ yom ijisañ jiñi oño’ty’añ, tsatsbä ijap ik' ty’oxja’, jiñi chajk yä’äch añ mi ik’extyañ ibä cha’añ mi iyajñesañ majlel itsukulel yik’oty iyaxñalel jiñi k’iñil  tsa’ixbä ñumi cha’añ ma’añik käñi’bal.
Ilustración realizada por ChangosPerros

Tlan xaklixakgatlín Tlan xaklixakgatlín lantla talakgxtamikán, tuntlanta tamaklakaskín chu lantla xlilhuwa lhkuyat talakaskín.
"Mujer indígena", fotografía de Ainhoa Sánchez. Recuperada de Flickr (CC BY-NC-ND 2.0)

Tëë ja o’ojkën yukwepy tyëjk’ayo’oy Näx mkaweeuuky ketee jam xux x’atan jekyë’p ëjts n’ejxn ku mejts mxeky jam tseenpatki’py tëë ëjts n’ejxn xë´n japom japom aya’aky mjënkon ¿ja tii ku mkitimy jä’äty? ¿Ja tii ku tëjk’ää xkitimyjënkexy? Näx tsëën pokx jamyët’äjtëk ëjts mejts tsyää kyaxi’iky pety mtsë’ëjkëp wa’ntejn x’ataty ku tëë mtu’utëkey ok wa’ntejn kajanaxy mejts xtimypa’ayeyy Wejtstëë yë’ mkäjts yukwop jëënpa’äjy wa’n në’netyë’n jo’kxtëk japaan tyëkey jëts jëënpäjk pye’tsnët jä’m nëmajtsk apijxyë’n kowanë’m yä’ät muutsytyëjk tyaxuxë’t kowanë’m ëjts nweenjujky koost’äjtë’n t’expäät Näx ka’t ëjts njënmay ku nak’jëxookë’t ëjts jamyëët’äjtë’k tsyää waan ntamëmatya’aky xë’nten yakjäw ku apäk ntsënä’äyën jëts mejts xtamëmatyä’äkt pën jantsy ku jatëkojk yak ejxp yak pätp pënety ojts yää naxwiiny tëë nyäjxnë’t   La muerte es una mujer con rebozo Entra y toma café no tienes que esperar bajo el frío te he visto desde hace tiempo acechar detrás de ese ocote te he visto cada dia acercarte lentamente ¿por qué tardas tanto? ¿por qué no tocas aún la puerta? entra siéntate y descansa hazme un poco de compañía pareces más aterrada que yo tal vez piensas que te has confundido en el camino o tal vez solo te invade una inmensa lástima Extiende tu rebozo de bolita aun lado del fogón deja que se entibie ligeramente poco falta para que el carbón se apague esperemos aquí, juntas hasta que el adobe de esta casa se enfríe hasta que mis pupilas encuentren la espesa negrura entra no pretendo retrasarte hazme un poco de compañía mientras te platicaré sobre las soledades que en esta casa habitan y tú, puedes hablarme sobre aquellos posibles reencuentros.