Wach’al chamel / Morir bien
Wach’al chamel
¿Tas yu’uj wach’ yek’ ko k’inal?
“Tzapan ko k’inal hana’ ya’ yek’ ku’uj” syiktej juntakel t’a anima hana’ syalanxi b’ajtil syal yu’ul winh mam icham Ku’in. K’onhan k’onhanxonhej yilji winh ayik tz’em k’ojan winh sti’ spat sk’ixnaj yuj yok k’u t’a k’inhib’alil ma’ t’a yemk’u’al hana’ junk’olalxonehj yaji b’aj wan stanwan junok anima slolon yet’ok. T’a sk’ap yet’nak jun ch’anh biblia k’a’eltakxo yilji yet’ jun slente chakpuk’inak yilji b’aj syewtej ch’anh winh. Jun ch’anh sbiblia winh tik te ay schamk’olal winh t’a ch’anh yujto ix si’aj ch’anh t’a winh ayik manto k’elajwanh jun niwak owal b’aj ix uji chamel-lajwel; awinh ma syamlaj k’en alkapus winh, ha yalanel slolonel ko mam yos winh aton yet’ juntik b’a ix munlaj winh t’a jun niwan chamel-lajwel tik. Telan jun, ha ch’anh sbiblia winh chi tz’ib’anh ch’anh t’a koti’ yujto hanhenj t’a koti’ syal yawtan ch’anh winh, kennhej sti’ kaxlanh winak ixyojkejel winh. Ayik tzato yal sk’e linhan sb’eyek’ winh, awinh tz’awtan slolonel ko mam yos t’a jun jun romingo t’a koti’.
Tata, icha chi tz’aj kalan ha’onh yixchikin honh winh, te stzalaj sk’ol winh yiktan ko k’inal yet’ pax yalanel lolonel ko mam yos, ayu’uj jun chi te niwan sna’ winh. Ha winh ow ix aj slolon winh t’a yib’anh mach chuk wanh sb’o’ani, hana’ ixyalan pax winh t’a yib’anh yik skuynab’il. T’a yamak’il ti’ pat anheja’ tzato ko nakot winh. Sk’ixnaj winh t’a yok k’u yujto syal winh to asik wanh smilan winh skoch t’a spixan winh; sniwanil winh, yet’ sjaj winh, ichato k’ub’ankan t’a b’aj ix kajan winh, yujchi ayik satnak hink’o’ol b’atin sayan winh.
¿Tas xomlaj jun smunlajel winh mam icha Ku’in ix ak’ji yik ix ek’ winh t’a yol yib’anhk’inal tik? Wach’ toni tato ay junok smunlajel ix ak’ji. Masanil k’u ayik ix yal yuj winh a slolonel yik mam yo ix yal t’ayonh, sek nanam skutej kob’a, k’anab’ajom, chamk’olal tzonh aji, ko k’an niwan k’olal t’a ko mam yos sek’ wach’ tz’ek’ ko k’inal, sek manhoklaj t’a chukal-k’exanhil tzonh alji tzonh k’ib’i.
Ay jun tas tik kennhej mach ix ojtakanel t’a winh ko mam icham Ku’in tik, ix yalkan winh ke to yowalil skalel t’a yib’anh junokxo yikalil maj ik’tajlak t’a peka yib’anhk’inal hana’ t’a k’u’al tik na’ik ay yelk’ochi, at’a b’aj sko tanhwej kij lum santo lumk’inal, lajan icha jun ix yik’tej jun winh icham skuchan Eduardo Galeano t’a jun smunlajel skuchan El Derecho al Delirio: “Chamk’olej t’a lum yib’ank’inal tik b’aj tzonh b’eyek’i tzonh chami”. Heb’ winh xchawanhil ix ik’tej heb’ winh t’ayonh to max kixtejlaj lum lumk’inal tik, to sko chamk’olej icha ko nun ix hak’an ko k’inal yujto ay sk’inal ay spixan lu’um.
Ichatontik ix aj yek’ sk’inal, yujto icha tik ix aj ch’oxchaj t’a winh. Ichatik ix aj yab’enajkan t’a winh yuj smam-snun yet´pax yuj winh ko b’o’umal-tz’ak’umal. “Ha’onhtik yilumalnhej jab’ lu’um tik kaji” xchi jun ix nun chichim ab’il axonton wanh yik’anel yak’enal syawal. Ayik sko watzitej lu’um syalelk’ochi ke to wanh ko munlaj t’a lu’um, to sko k’anab’ajej lu’um, sko watzitej yet’ wa’el-yuk’el.
Tato ola watzitej yowalil ojtak awatzitani, hana’ yowalil ayach ek’i han’ ojtak tas yu’uj ayach ek’i. Ko k’inal tik tzonh yik’b’ak t’a junokxo b’aj manh kojtakoklaj, manh kojtakoklaj ta to wach’ mato sik ch’awinak b’aj tzach yik’b’ati, yujchi heb’ ketchonhab’ syal heb’ keto skob’o ko kwentas. B’o ko kwentas syalel k’ochi to olko xuyk’eta masanil ay t’a ko pixan ko k’o’ol, max yal-laj sk’ubchajel jab’ok sek wach ol ek’ yib’anhk’inal; hichatontik sk’inal heb’ ketchonhab’. Ajun b’o’oj kwentatik yik tzalajk’olal tzonh aji, hana’ juntik syak’ wach’il b’aj malaj sya’elal ol ila’ b’aj olach chamok.
Sk’inalil chamel-lajwel.
“Wach’xo hinchami, manhxalaj xiwelal t’ayinh. Okwal spet jawi sek’ tzin chami” ichatik ix aj yalan winh ko mam icham Ku’in ayik tzaxo ek’ t’a spixan winh to toxo ol lajwelok. Jun chamel tik ay mach b’aj niwan yelk’ochi hana’ ay pax mach b’aj to xiwelal yaji ichantontik yik’ti’al. Jun jun chonhab’, jun jun be’ib’al ch’och’ok snab’enal t’a yib’anh chamel-lajwel. Tzijtum nab’enal ay yib’anh chamel lajwel t’ayonh ket chonhab’ kob’a tik, hana’ ay chab’ makan nab’enal tzin chamk’olej, b’ab’el b’aj tzonh cham t’a skal sya’elal, schab’il b’aj tzonh cham t’a junk’olal. Hana’ ¿tas yelk’och jun chamel junk’olal chi’? ¿Tom ay junok chamel-lajwel tik malaj sya’elal?
Sb’ekan chamel-lajwel.
Tz’alji to ajun chamel-lajwel tik manto slajbu’oklaj ko k’inal, yujto sb’ek’anhil yaj junxo b’aj sk’ochkan ko pixan. T’a winhaj icham Raimon Panikkar jun chamel-lajwel tik syalelk’ochi icha b’eyb’al sk’inanil yaj ko k’inal hana’ to yowalil ol nachaj t’a yib’anh to junmakanhil yaji. B’aj junk’olal tzach chami yowalil junk’olal yek’ ak’inal t’a yol yib’anhk’inal tik. Ko k’inal yet’ ko chamel to moysatil yaj t’ayonh, yujchi max nachalajel ku’uj.
T’a jun yemk’u’alil ̶ te ch’a’ank’olal, b’aj malaj tas hin b’o’ani ̶ ixin lolon yet’ jun winh ketchonhab’ lesalwum, h’inh, jun lesalwum. Ixko cha’enel kob’a t’a ichnhej ta’, icha chi’ tz’aj hin na’ani. Ix yalan winh “chichon hink’o’ol t’a heb’ ay skuynab’il yujto masil tiempo syal heb’ ke to ay jun cielo yet’ jun infierno; ajun chi’ malaj. Ayik tzonh cham ha’onhtik tzonh meltzajxi t’a ko pat, icha t’a pekti’ yib’anhk’inal. Tzonh meltzajxi kot t’a lum lumk’inal tik”. Jun chamel-lajwel tik to yik b’aj tzonh b’o’och kob’a, ah b’ajtil heb’ anima syik’el sb’a heb’ t’a yanima’il syamaxi och heb’ junxo k’inalil. Ta jun nab’enal tik, jun chamel-lajwub tik manh lajb’ub’oklaj, yujto hata’ ol syamel yich junelxo, jun b’ek t’a jun ak’ k’inalil junelxo. Yujchi ak’ k’inalil ma’ icham b’eyb’alil yaj jun tik t’a skal heb’ ay sk’inal t’a yib’anhk’inal tik.
Snab’enal chamel-lajwel.
T’a ichatik, jun chamel tik to na’ojk’olal yaji t’a ko k’inal b’ajtil tzonh b’eyek’i t’a b’aj skil-lej och kob’a. Hana’ ko na’ek koti to ko k’inal tik elanhchamel yek’b’ati, syal t’ayonh b’aj sko na’ t’a yib’anh ko k’inalil, icha ton ix aj yalan winhaj Heidegger jun k’inal b’aj wach’ tzonh ek’i yet’ junxo b’ajtil chukal k’exanhil tzonh k’ib’i. Winh mam icham waj Ku’in, ayik ix ek’ winh ket’ok, ixlan pax winh t’ayonh ke to sko mak kab’i emankil pax skutej kob’a, ix yiktankan winh to wach’ junko k’inal tik yujchi ko k’inalej ko k’inal tik sek wach ma junk’olal tzonh chami.
T’a ko k’u’al tik na’ik, max yal-laj kik’tan t’a yib’anh chamel-lajwel tik. Hana’, heb’ ket’ chonhab’ tzonh yawtej och heb’ ko na’an t’a yib’anh jun chemel lajwel tik icha junxo k’inalilal.
Morir bien
¿Para qué vivir tranquilo?
“Nuestra vida es corta y difícil”, repetía con cada persona y cada vez que podía el abuelo Pascual. Su cuerpo se encorvaba cada que se sentaba en el patio de su casa, al recibir el sol de la mañana o de la tarde y en espera paciente de quien se animara a conversar con él. En sus manos llevaba casi siempre una biblia vieja y unos anteojos de color café que le servían para leer. Esa biblia la cuidaba como un tesoro, pues se la obsequiaron justito antes de que estallara la guerra en Guatemala. Él no tomó las armas, predicar el evangelio fue su forma de estar en la guerra, por cierto, esa biblia estaba escrita en koti’(nuestro idioma chuj) ya que únicamente sabía leer en chuj, aprendió muy poco el español. Cuando todavía podía pararse y caminar, él se encargaba de leer el evangelio en nuestro idioma todos los domingos.
Tata, como le decíamos sus nietos, tuvo una fascinación de hablar de la vida y de Dios, lo que le llevó a reflexiones muy profundas. Fue un crítico del sistema opresor, incluso de su propia religión. En el patio aún se le extraña. Solía tomar el sol, decía que el frío lastimaba su cuerpo y su corazón. Su imagen, incluso su voz, parecieran estar encapsuladas en el tiempo y en el espacio, por tal razón, en mis momentos calamitosos busco entrañablemente encontrarme en su compañía.
¿Cuál pudo haber sido la misión del abuelo Pascual en el mundo?, si es que existió una. Nos habló en todo momento de vivir en la gracia de Dios, de experimentar la humildad, el respeto, el amor, el perdón inmerecido de Dios y vivir bien, en lugar de nacer y vivir en la maldad.
Hay algo que muy pocos conocieron de Tata, sostuvo que era importante comunicar otro mandamiento que quizá en tiempos anteriores no ameritaba, pero que en los tiempos de hoy es fundamental: cuidar la santa tierra, parecido a eso que Eduardo Galeano alguna vez dijo en El derecho al delirio: “amar la naturaleza de la que formamos parte”. Ambos nos hacen esa invitación a no seguir viendo la naturaleza como mercancía sino como madre, como un ser vivo que tiene vida y corazón.
Más que una postura fue su modo de vida, porque así le enseñaron. Así recibió la encomienda de su madre, de su padre y del creador-formador. “Somos cuidadores de la tierrita que nos toca”, decía una abuela mientras quitaba la maleza de su milpa. Cuidar la tierra es trabajarla, es respetarla, es ofrecerle su silab’-presente (su comida-su bebida u ofrenda).
Pero para cuidar hay que saber cuidar; es necesario estar y saber estar. Los atavíos de la vida nos llevan a muchos lugares desconocidos, tan pueden ser maravillosos como escalofriantes y ante tal situación nuestra gente chuj propone arreglar las kwentas. Arreglar kwentas es desatar todo lo que nuestro corazón y pensamiento cargan, no esconder nada, para vivir bien; es el principio ético por excelencia entre los chuj. Arreglar kwentas sirve para vivir tranquilo, pero sobre todo, sirve para morir bien.
La experiencia de la muerte
“Ya estoy listo para morir, ya no tengo miedo. Ojalá me llegue pronto y pueda descansar”, decía Tata cuando ya presentía su partida. La muerte es un tema que ha fascinado y aterrado a la humanidad a lo largo de la historia. Cada pueblo, cada cultura tiene sus propias concepciones acerca de la muerte. Entre los chuj existen varias, pero las dos que más me impactan son la idea de morir con sufrimiento y morir tranquilo, es decir, morir bien. Pero, ¿qué es eso de morir bien? ¿Acaso hay una muerte que no implique dolor?
La muerte como transición
Se dice que la muerte no es simplemente el fin de la vida, sino una transición hacia una nueva forma de existencia. Para Raimon Panikkar, la muerte es un proceso que forma parte de la vida misma, que es necesario abordarla de manera integral y holística. Para morir bien se necesita vivir bien en el mundo. Tanto la vida como la muerte son un misterio, por eso no pueden ser comprendidas ni explicadas completamente.
Hubo una tarde —de esas que parecen ser comunes, aburridas y poco inspiradoras— donde sostuve una plática con un señor chuj que es rezador, sí, un rezador. Nos encontramos por accidente, bueno, eso quiero seguir creyendo. Él decía: “estoy harto de esos religiosos que hablan de un cielo y un infierno; nada de eso existe. Nosotros cuando morimos volvemos a nuestra casa, como éramos antes. Vivimos de nuevo en la santa tierra”. La muerte es un momento de transformación, es un espacio-tiempo en el que ser humano se despoja de su identidad individual y se abre a una nueva forma de ser. En este sentido, la muerte no es un fin, sino un comienzo, un paso hacia una nueva dimensión de la existencia. Una nueva o vieja interconexión entre todos los seres vivos.
La muerte como un recordatorio
En este sentido, la muerte es un recordatorio de nuestra pertenencia a una red de relaciones y conexiones que trascienden la individualidad. Además de recordarnos la finitud y la fragilidad de la vida, nos invita a reflexionar sobre el sentido de nuestra existencia, como eso que Heidegger llamó la existencia autentica e inauténtica. Tata, en el tiempo que estuvo con nosotros, también nos hizo el llamado a la contemplación y a la reflexión, un recordatorio de que la vida es un don precioso que debemos aprovechar al máximo, para morir bien.
En la sociedad moderna contemporánea, la muerte es a menudo vista como un tabú, algo que se evita hablar o pensar porque da miedo o inspira temor. Sin embargo, los chuj y quizá otros pueblos, nos invitan a pensar la muerte como otra forma de vivir.




