K’ak’el ta ak’ubal / Arder de noche
K’ak’el ta ak’ubal
Ti jo’one te chukul jk’ob xchi’uk jok’olun. La kich’ tsakel. “¡Chik’ik, chik’ik!”, jech xch’elajet li jtsoblejetike.
Toj tsots li yik’ kasolina tey oy ta sjunul jbek’tale, chopbo ya’el, siklaman no’ox, pe ta xch’ik’ jbek’tal. Te xtijtun ta jol li xvuchvunel buch’utik te tsobolike, jech k’ucha’al li sba’ majel laj kich ta sliklejal.
Chauk jk’anbe li jtotik ti ak’o skoltaune, ta julesel ta jol k’usba chk’opoj li jme’e, ja’ no’ox ti mu xa xjam li jsate. Xmaket li jsate mu xa xkil lek, sit xa li jsatake, tsots alubem xa ox li jk’obtake. Jukoj ta jta ta na’el ti jtotike anil ta xtuch’ li avanel yu’unik “¡Chik’ik, Chik’ik!”. Te ta xi cha’xut stael ta na’el ti jtotike.
Te nan buluchib yora ak’ubal k’aluk ji kich’ tsakele. Mu to’ox jna’ li mu tsuru oy alarma yu’un, xch’eluj likel k’aluk ta xa ox jame. Anil, mu’yuk bu laj kil bu ji lok’anan tal ti yajval naetike. Mu’yuk xka’i k’usba jikich’ tsakel. Li sk’opojebal radioike jilik nikikuk ta anil. “La’ik me ta anil li ta kancha, la yich’ tsakel j-elek’, jun me elek’…”
Anil te xa joybilun ta skotol jnaklometik ta paraje. Mu’yuk to’ox k’usi. “ Ja’ no’ox mi la kich’ chukele, te ta jtoj ta tak’in li jmule”, xi chi’ ta ko’on. Ja’ to ka’i jmoj akanil jik’ot ta jts’et xokon; ta balumil to jika’i jba. Lik yutikun, lik smajikun ta skotolik, mu xa onox xka’i bu chtala’nan ti majele. Ja’ no’ox la jmak ti jsat sventa mu staike, pe te onoj jaymoj li t’ab. Mu’yuk spajebal ti majele; ts’akal ch’ay ko’on jlikel.
Chilaj xa ox ta sik. Te xa la yalubtas ke li stakijemal xch’ich’elale, mu xa xjam li ke’e. Takintajek ko’on. K’ajomal p’elantik xka’i li k’usi tslo’oiltaik li viniketike.
—Mu mu xavik’ik ech’el ta chuknebal, ja’ lek me la jchik’tike —ji-avan jun vinik ti te kapal ta tsoblejale.
— Jmalatik sakub, te jok’luk komuk— jech buch’u k’un la yal, ja’ nan kuxun ta yo’on.
Te ju’un, k’aluk ji ch’ani xa ox yilele, li epal jente lik ta ach’. Te buch’u la stuch’ xch’ajnul li bu jok’olun ta skob ti stableroal tajinebale, ja’ te buy nax ta malk’ak’al te litajin xchi’uk yan jchi’iltak. Javal li ts’uj yalel. Li epal majele cha’k’ot ta stojol jbek’tal ti jutuk xa nox tsakale. Te sik laman kot ta jbek’tal, sik ji k’ot k’al ta jbakiltak; la stuli’ikun ta gasolina, la sbalun ta sjunul jbek’tal li yik’e. Mu’yuk sk’ak’al, pe lik xchik’ xa onox li jnukulile, chlaj ta k’ak’al li jbek’tale. Mu xa xkuch ya’el: ta xchik’van.
Te jijul ta jol li jme’e, ti lek la sk’uxubinun. Te chkil k’usba ta sk’anbe jtotik sventa jlekilal, te chka’i k’usba tslok’es jbi jukoj ta sk’un yaman ye’. Lik jk’an uk li kuxlejale. “Jtotik ta vinajel, avokoluk, koltaun…” K’ajomal no’ox lok’ ta ke’.
Mu xlok’ skotol li sk’oplal sk’anel koltael ta stojol jtotike, mu’yuk chapal li jlo’oile; ja’ no’ox te chkom ku’un. Te ta jmoj ta jules ta jol li jme’e: ¿K’usi van tsnop? ¿Mi te xa van kapal ta tsoblej?, te nan x-ok’elet, ja’ nan yakal tsk’anbe jtotik ak’o xi skoltaun. Li viniketik, jukoj, te xa yo’onikuk ti ta stsanbekun jk’ak’ale sventa xch’ay o ti choplejale.
Tot kajval, ja vokoluk,
Koltaun, chabiun.
Lok’esun ech’el.
Mu to’ox jk’an xi elk’aj,
Mu jk’an onoj,
Mu jna’ k’usba li ts’uj,
Mu jna’ k’uchal la jch’un,
Li lo’loele,
Li jut k’ope,
Ja’ no’ox ta jk’an xa koltaun,
Yamtsano li ja valab ja nich’nabe,
Lamtsano,
Ch’abeso,
Ja’ no’ox un ach’ xonobil ta jk’an ox,
Ti bu toyol stojole,
Jech ku ch’al chlok’ ta Facebooke.
K’unk’un lik k’unijuk ta abtel li ko’one. Mu xa xka’i jba, ja’ xa no’ox te spajpun li sk’uxul sjunlej jbek’tale. Mu xa xkuch. Chauk ok’ kun, chauk lajkun.
Te ta nom, slemlajet talel ta be xojobal xanebal, lik yets’al jayib patruya, te ta xujxubail la slok’esikun. Li jtsoblejetike mu xi skoltaikin ech’el. Te x-avlajetik, te jayvo’ policia chukul li solk’esik ta o’l ak’ubal, mu jna’ buy chiyik’ik ba, ja’ no’ox ti nom ta lajebale.
Arder de noche
“¡Quémenlo, quémenlo!”, gritaba la gente, mientras yo pendía de un lazo que apretaba mis manos. Me habían atrapado.
El olor a gasolina era tan fuerte que tenerla en todo el cuerpo me producía una sensación extraña: entre frío y calor, quemándome la piel. El bullicio de la gente estallaba en mí como los primeros golpes. Trataba de rezar, trataba de acordarme cómo lo hacía mi madre; pero mis ojos ya no podían abrirse. Veía borroso, no alcanzaba a distinguir nada. Tenía los párpados hinchados, mis brazos ya no los sentía. Mis intentos de rezar eran cortados súbitamente por los gritos de “¡quémenlo, quémenlo, quémenlo!”. No quedaba más que intentar nuevamente implorar, pedirle a mi Dios que me salvara.
Eran antes de las once de la noche cuando me sorprendieron. No sabía que ese Tsuru tenía alarma; sonó justo en el momento en que trataba de abrir la puerta. Apresuradamente salieron varias personas. No sentí ni cómo me agarraron. Los walkie-talkies empezaron a sonar: —Vengan todos a cancha, tenemos un ladrón, un ladrón…
En pocos minutos estaba rodeado por los pobladores de la comunidad. Todo estaba tranquilo. “Solo me meterán a la cárcel y tendré que pagar la multa”, me decía en silencio. De la nada sentí una patada en el costado izquierdo; me tiró al suelo. Empezaron a gritarme, a golpearme por todas partes. Solo cubrí mi cabeza, pero uno que otro golpe alcanzaba mi cara. La sangre empezó a escurrirme por el rostro. Los golpes no cesaban; después ya no sentí nada, al perder la conciencia por un momento.
Sentía frío. Mi sangre seca entumía mis labios; no podía abrir la boca. Tenía sed. Apenas lograba escuchar lo que la gente decía:
—No lo lleven al juzgado, mejor quémenlo —gritaba algún señor entre la multitud. —Esperemos hasta mañana, déjenlo amarrado y colgado—dijo alguien con una voz tenue, mostrando cierta compasión por mí.
De pronto, cuando los ánimos parecían haberse calmado, el tumulto comenzó nuevamente. Alguien cortó el lazo que me mantenía colgado del tablero de la cancha de basquetbol, donde esa misma tarde había jugado con mis amigos. Caí de espaldas. La ráfaga de patadas volvió sobre mi cuerpo adolorido. Sentí un líquido frío, congelándome los huesos; era gasolina, y su olor lo cubría todo. Sin haber prendido fuego, mi cuerpo ya sentía el calor. Mis poros ya no aguantaban: ardían.
En ese instante me acordé de mi madre, siempre tan atenta conmigo. La veía rezar. Entre sus rezos escuchaba mi nombre, pronunciado con su voz dulce. Intenté hacer lo mismo, pedir por mi vida:
—Dios, por favor, sálvame —era lo poco que alcanzaba a decir.
No lograba hilar una oración completa; eso repetía una y otra vez. Pensaba al mismo tiempo en mi madre: ¿qué estará pensando?, ¿ya estará entre la multitud?, seguro está llorando y rezando por mí. La gente, cada vez más, parecía decidida a aventarme un fósforo para que el problema se acabara de una vez.
—Dios, por favor,
sálvame, cuídame.
Sálvame de esto.
Yo no quería robar,
no quería,
y no sé por qué lo hice,
por qué le hice caso,
a ese engaño,
a esa mentira,
Solo quiero que me salves de esto,
apacigua a esta gente,
cálmalos,
serénalos.
Yo solo quería tenis nuevos,
unos de esos caros,
de esos del facebook.
Mi corazón latía cada vez más lento. Mi cuerpo ya no lo sentía, mientras el dolor punzaba en todo mi ser. Ya no aguantaba más. Quería llorar, quería morir.
A lo lejos, unas luces alumbraron la calle donde estábamos. Las sirenas sonaron. Varias patrullas municipales llegaron y forcejearon para llevarme. La gente no me soltaba. Los gritos seguían, mientras algunos policías me sacaban esposado en medio de la noche, rumbo a un destino incierto, pero lejos de la muerte.




