"Mujer indígena", fotografía de Ainhoa Sánchez. Recuperada de Flickr (CC BY-NC-ND 2.0)

"Mujer indígena", fotografía de Ainhoa Sánchez. Recuperada de Flickr (CC BY-NC-ND 2.0)

Tëë ja o’ojkën yukwepy tyëjk’ayo’oy / La muerte es una mujer con rebozo

24 febrero, 2023

Tëë ja o’ojkën yukwepy tyëjk’ayo’oy

Näx mkaweeuuky

ketee jam xux x’atan

jekyë’p ëjts n’ejxn ku mejts

mxeky jam tseenpatki’py

tëë ëjts n’ejxn xë´n japom japom aya’aky mjënkon

¿ja tii ku mkitimy jä’äty?

¿Ja tii ku tëjk’ää xkitimyjënkexy?

Näx

tsëën pokx

jamyët’äjtëk ëjts

mejts tsyää kyaxi’iky pety mtsë’ëjkëp

wa’ntejn x’ataty ku tëë mtu’utëkey

ok wa’ntejn kajanaxy mejts xtimypa’ayeyy

Wejtstëë yë’ mkäjts yukwop jëënpa’äjy

wa’n në’netyë’n jo’kxtëk

japaan tyëkey jëts jëënpäjk pye’tsnët

jä’m nëmajtsk apijxyë’n

kowanë’m yä’ät muutsytyëjk tyaxuxë’t

kowanë’m ëjts nweenjujky koost’äjtë’n t’expäät

Näx

ka’t ëjts njënmay ku nak’jëxookë’t

ëjts jamyëët’äjtë’k

tsyää waan ntamëmatya’aky xë’nten yakjäw

ku apäk ntsënä’äyën

jëts mejts xtamëmatyä’äkt pën jantsy ku jatëkojk

yak ejxp yak pätp pënety ojts yää naxwiiny tëë nyäjxnë’t

 


La muerte es una mujer con rebozo

Entra y toma café

no tienes que esperar bajo el frío

te he visto desde hace tiempo

acechar detrás de ese ocote

te he visto cada dia acercarte lentamente

¿por qué tardas tanto?

¿por qué no tocas aún la puerta?

entra

siéntate y descansa

hazme un poco de compañía

pareces más aterrada que yo

tal vez piensas que te has confundido en el camino

o tal vez solo te invade una inmensa lástima

Extiende tu rebozo de bolita aun lado del fogón

deja que se entibie ligeramente

poco falta para que el carbón se apague

esperemos aquí, juntas

hasta que el adobe de esta casa se enfríe

hasta que mis pupilas encuentren la espesa negrura

entra

no pretendo retrasarte

hazme un poco de compañía

mientras te platicaré sobre las soledades

que en esta casa habitan

y tú, puedes hablarme

sobre aquellos posibles reencuentros.

Trabajadora Social, poeta y traductora Ayuujk (Mixe) originaria de San Pedro y San Pablo Ayutla Mixe Oaxaca. Cuenta con una especialidad en Modelos de intervención de Trabajo Social con Personas Mayores por la Universidad Nacional Autónoma de México, ha participado en diversos proyectos y recitales de poesía, sus poemas han sido publicados en medios digitales como MEUI Revista Cultural, Revista Tierra Adentro, Gusanos de la memoria, Revista Tlatelolco y Desinformémonos, es becaria del Fondo Nacional Para la Cultura y las Artes en la categoría de Letras en Lenguas Indígenas, así mismo participa en la creación de material audiovisual en su comunidad para la difusión de la lengua ayuujk y para fomentar la participación de las personas mayores dentro de ella.

"Mujer indígena", fotografía de Ainhoa Sánchez. Recuperada de Flickr (CC BY-NC-ND 2.0)
"Mujer indígena", fotografía de Ainhoa Sánchez. Recuperada de Flickr (CC BY-NC-ND 2.0)

También te puede interesar...

Fotografía de Christian Moreno, 2023. Recuperada de Pexels.

Cuento

La última cruz

Michelle Madrid

Portada de “Spleen Mexa”, De Lázaro Izael. Colección Tierra Adentro, FCE, 2025.

Adelanto

SPLEEN MEXA

Lázaro Izael

Portada de "Alondra", Ana Basilio. Colección Tierra Adentro, FCE, 2025.

Adelanto

Alondra

Ana Karen Basilio

Escultura de San Juan de la Cruz, por Antonio de Paz, en el Convento de los Padres Carmelitas Descalzos, Alba de Tormes. Fotografía de Jl FilpoC, 2022. Recuperada de Wikimedia Commons. CC BY-SA 4.0

Ensayo

EL DOCTOR DE LA NOCHE OSCURA

Oswaldo Gallo Serratos