Tierra Adentro
"Fogón", fotografía de Supayfotos/APEGA, 2016. Recuperada de Flickr. CC BY-NC-SA 2.0
“Fogón”, fotografía de Supayfotos/APEGA, 2016. Recuperada de Flickr. CC BY-NC-SA 2.0

Mu’yuk xa ta jve’tik chenek’ xchi’uk ixim:

Lekil ve’liletik

Ti ta sts’un jyayatik xchi’uk jmuk’totik.

Ta xch’ay ta joltik li smu’il itajetik:

Mu’yuk xa yik’ itaj ta sba k’ok.

Mu’yuk xa k’usi oy ta yut ve’ebal.

Mu’yuk xa ta xpaktinajik pat o’ntonal jyayatik.

Mu’yuk lo’il ta jujun sob.

Mu’yuk xa jk’eltik jmuk’totik ta sa’ik isak’ ta yut banamil.

Li jme’tike mu’yuk xa ta smeltsanik chenekul vaj,

Mu’yuk xa ta sbots’ik li xkuxlajtike.

Ja’ xa no’ox ta jk’eltik antsetik ta schol sbaik ta pizzerías,

Yu’un ta snojesik xch’ut ta pizza.

Viniketik, antsetik xchi’uk ololetik ta sk’an ta snojesik sch’utik.

Anil no’ox ta sk’an ta slajesik li xchamele

Ta slajesik sve’el ti noj ta chamele.

Viniketik chololik ta smanik hamburguesas,

Jubem ololetik ta sa’ sreskuik juju likel,

Ta xuch’ik li chamele,

Ch’ilbil isak’etik ta xanav ta sbik’ilik,

Ta xanav xepu’ ta sbe xch’ich’elik.

Empresarios k’ulejetik,

ta sk’an stak’inik

ta smilanan antsetik viniketik xchi’uk k’usi ta xchonananik,

ta sk’an ta jlajesbetik ti k’usi ta xchonike,

li ve’lile noj ta chamel.

Mu’yuk xk’uxubil yo’ontonik,

Noj li ve’ebaletike.

Noj xa ta jbik’iltik li cancere;Ta xavan ta jch’utik, ta ovarios, ta vesícula;

Ta xanav ta stekel jbek’taltik

Mu’yuk xa xpoxtael,

Yu’un te xa oy ta yut jbek’taltik,

ta jbakiltik.

OLVIDAMOS LA SABIDURÍA DE LOS ABUELOS

Dejamos de comer frijol y maíz:

alimentos sagrados

cosechados por nuestras abuelas y abuelos.

Olvidamos el sabor de las verduras:

no hay aroma de hojas verdes cociéndose en el fogón.

Nada habita en aquella cocina de madera.

Nuestras abuelas ya no están en el fogón

torteando nuestras esperanzas.

Ya no existen las pláticas por las mañanas.

No hay conexión con el fuego.

Ya no vemos a nuestros abuelos

buscar cueza bajo la tierra en épocas de sequía.

Nuestras mamás ya no hacen tamales de frijol,

sus manos ya no amasan nuestros días.

Solo vemos mujeres haciendo filas en pizzerías,

esperando alimentar su estómago con pizzas congeladas por años.

Hombres, mujeres y niños buscan saciar su hambre.

Caos y desesperación por comer su propia muerte

y envenenarse con la sustancia de la maldita muerte.

Hombres haciendo filas para comer hamburguesas,

niños obesos sirviéndose refrescos una y otra vez en el refill,

bebiendo la oscura tristeza,

papas saladas recorriendo sus intestinos,

grasas saturadas caminando en sus venas.

Empresarios ricos,

ansiosos por llenar sus bolsillos

causando muertes con falsa felicidad,

nos hacen adictos para comer sin parar,

satisfaciendo nuestro estómago con pequeñas dosis de muerte.

Industrias alimentarias inconscientes,

franquicias por todos lados…

Son una plaga.

Mientras,

el cáncer invade intestinos; camina en el colon, en los ovarios, en la vesícula;

camina en todo nuestro cuerpo

y no hay salida,

se aloja en nosotros mismos,

en cada partícula del cuerpo,

en cada espacio de nuestros huesos.