URKUMANTA RUNA SHIMI: “YANKA SHIMI”/ EL KICHWA DE LOS ANDES: “LA LENGUA DE LA NADA”
Urkumanta Runa Shimi
“Yanka shimi”
-¿Yanka shimita rimankichari?
-¿Imatak chayka?
-Alli alli rimankika kay yanka shimitaka
**********************************************
Ñuka mamami ashtakata allikachin karka cuyikunata charinata, ashtawanpachaka chaywan mikuna kakpi hatuna kakpi yanaparin karka, shinami Ecuador mama laktamanta Imbabura markapika runa llaktakunaka wiwakunata wiñachishpa charin. Wawa kashpaka, ñuka ñañakunawan ashtakata rinayan karka pukllashpantin cuyiman kiwata kuchunkapak, chaypimi tuparin karkanchik ñukapa tiuyupa churi, ushikunawan pukllankapak. Tukuy punchakunami wasiman kimilla kiwa hunta allpakunaman rin karkanchik kiwata pallankapak. Shuk pintu baytata hapishpa, shuk maki charinapash wankushka uziswan rin karkanchik, kaspiwan charyanaka ña tukurishkarka.
Panchupa Allpaman ñami chayashrkanchik, chaypimi Francisco shutiyuk tayta kawsashkanka nin. Camuendo ayllullaktapika tukuy allpakunami shutita charin. Chayashpallami yurakunaman witikashpa, capulista mikun karkanchik. Tamya punchakunapika kimilla kuchunkapak purin karkanchik, ña chakishka pacha chayamukpika karuta purishpa ñuka mamawanka Rinconadakaman rin parkanchik, chaypimi urku sikipika ashtaka yaku tiyaymantaka kiwaásh tiyan karka, chaypipashmi huyaylla, chiriklla, uchilla, punchapampa pakchaku tiyan.
Ña cuyipa kiwata kuchunpaka shayarinakukpimi shamurka ayllukuna. Paykunawan ashtakata rimarkanchik tukuymanta, yachana wasimanta kumpakunamanta, ashtaka asirkanchik imatalla punchan punchan rurashkatak yarishpa. Ñukapa ñañata uyashpa shukta runa shimitaka rimakta uyarin karka, ñukapakpash shuk uyarin karka. Paypa mamaka Compañiamanta karka chaypi kawsashpa chayralla Camuendo llaktaman kawsankapak shamushkarka.Ñuka mamami nin karka Compañíamanta runakunaka kichwata sinchilla, shukta shutilla riman. Shinallatakmi chay llaktamanta runakunapash sinchi, millay runakuna nin karka.
Ashtakatami chay ñaña imasha kichwata rimakta uyanayan karka shikanlla uyarinkpi.Payka imachikkunataka shukman tikrachishpa riman karka, nishunlla ñukaka shinayari nikpika payka shinayri nin karka shi shimikupi shinchita rimashpa.
Kiwata pallanakushpami rimashpantin karkanchik chymi payka tapuwarka:
-¿Yanka shimita rimankichari?
-¿Imatak chayka?
-Alli alli rimankika kay yanka shimitaka
Ashata asini yarirka. Chaymanta yuyaypi kashpa upalla uyarkani… Imatak ninata mana atinarirkachu.
Ña wasiman tikrashpami ñuka mamaman willarkani ayllukunata rikurkanchikmi nishpa, shinallatak tapurkani:
-Mamita, ¿imashpata yanka shimi nin?
-Ñukanchik shimita shini gintikunaka rimanka, ¿nachu uyashkanki?
Chayta uyashpa ashtakata manllarirkani.-Imashpatak yanka shimitaka nin. Nachu kichwa ninchik.
-Ñukanchikka runa shimitami rimanchik, shinapash shina pantata wakin gintikunaka yanka shimi nishpa rimanlla.
Runa shimi
kichwa shimi
muyu shimi
achik mama tarpushka
yana allpa mikllakpi wiñashka
ñukanchik runa yawarta sisayachinki
pakalla kallpashpa
upalla pawashpa
kaypi chaypi waskashina chapurishpa
ugaltu wachakushna sapi tikrashkaKichwami kanki.
Yarinimi wawa kawsaypi runa shimi imasha shunkuman chayamushkata. Ñuka mamami tukuyta rikunata kichwapi yachachirka, paktami urkuman witsikarkanchik, waykukunata pawarkanchik, chiriklla pachatapash chakiwan takarishpa, ñukanchik kawsayta urkukunapi tarpurkanchik kichwata rimashpantin. Runa shimiwan pakta kawsarkanchik, kay shimika runakunapa shimimi, hana allpakunapi kumpakuk, imapash kayka mana yanka ninkapakka kanchu.
Runa shimika runakunapa shimimi kan. Ecuador mamallaktamanta kichwa runakunami kanchik ninchikmi, chayta nishpaka tukuy kay allpa mamapi runa kanchik nishpami rimanakunchik. Urkumanta kichwaka ninan yachaykunatami rikuchita ushan chaymi punku paskashka shina kan, ñukanchik shimiwanka kay kawsaypi imashalla killkakatinata awanatapashmi yachanchik. Ñukanchik shimiwanka aylluyarishpa kawsanatami yachanchik. Pakta hatarinatapash yachanchik imalla watarishka llakikunapi kashpapash. Ñukanchik runa shimika huyayllapacha shimikumi, paywanka sumakruraykunata siray ushanchik, imasha ñukanchik runa kay, yay kakta willachiy ushanchik.
Karu ayllullaktamanta kichwa runakunaka llakta yachaytami hatun tiksimuyushina kawsanchik. Hanamanta muyumuni nishpaka, ñukaka muyushpantinmi imatak nikunitaka yachani. Muyushpa hamuktani. Muyumuni nikushpaka “mu” shimmikuta uyashpa ñuka umapash kawsarin, ñuka aychapash kuyurin, umayuyaykunapash shamun. Shinami rikuy ushani Loma Kunka hanamanta ayllullaktata, Tayta Imbaburatapash kimiklla rikushpa wasimantami rikukun yani, shinashpa imasha rishpa tikramushpa, muyushpa kaypi kutin kani yani. “Mu” shimikuka mana shuk killkayllaka kanchu, paymi shuk sumak yuyayta karakun, paymi Kay pachamanta, Hawa pachawan, Uku pachawan, Chayshuk pachawanpash chimpachishpa kutin kayman tikrachikun.
Kaytaka pakta yuyaywan kuyurishpa, yaypi kashpa, kawsashpammi rimay usharina. Rishpa tikramuni, muyumuni.
Kashna sumak yachaykunaka mayhan shuklla yura runakunapakllami yachay tiyan nikkunapaka mana kayka yachay kankachu. Chaymi coloniapi (kunankaman) kichwataka chusha, na alli, uchilla, yanka nin yarka. Tayta Katsa Cachiguango ninmmi imasha mishukuna kay allpakunaman yaykumurka llakichinkapak, shinallatami hatarikunapipash, kunankaman kashka, chaypi yura kanchik nishka mishukunaka yachachirka kichwatapash, runakunatapash millanayachishpa kawsanata shinami yanka shimi nishka yuyay kallarirka, nimapakpash mana vali shimi nishpa shutichishka(Cahiguango,2008, p. 5).
Runakunata millanayachik unkuytami wiñachin colonialidad nishka yuyayka, kaypika shuklla yura runa, shuklla yuyay, shuklla shimi, shuklla ushay, shuklla llakta, tukuymi yura kana yan, kari kana, warmikunata munana, patrircadota wiñachina, runakunata millanayachina, kullkitalla llamkana nin. Mana rikuy usharkachu imasha ñukanchikka charirkanchik ñukanchik yachaykunata, imalla llaktata apanata, imashalla kawsanata ñami yacharkanchik, shinapash nimata na charinchu yarka. Ashtakatapacha ñukanchik umapi chayta satishka, chaymi kunankaman chay millanayachiyka ñukanchik yaypi yaykushpa tiyarishka, chaymi yanka shimi nishpara rimanchik.
Imatak yuyayta usharin kikinpa shimi nima na kanchu nikpika. Imatak yuyayta usharin kikin kay, kikin llakta, kikin ayllu yanka kan nikpika. Imatak yuyayta usharin kikinka yanka, chushami kanki nikpika. Kashna kutin kutin nikpika ninan llakiriymi tiyanka ñukanchik umapi, yuaypi, shunkupi. Pipash yankami kan/kanki nishpaka ashtakatami nanachishpa, llakichishpa, kawsaypillata wañuchinakun. Mishukunaka shutichishpa, santukunapa shutita churay kallarirka. Nima shimita na charinchu yashpa shina rurashpa, ama rimaychikchu nishpapash llakichirka, shinapash upalla kanka yashkankami, kaypi aylluwan kichwapi rimanakunchikrami, ñukanchik shimipi shutirinahunchikrami.
Yura kana yuyayka colonia unkuytami killpashka chariyakun, shinami mayhan yura runa kakpika paymanka ushayta kushpa hawapi churashpa allikachishpa rikuna yuyay wiñarishka, chaymanta shukkunataka nallikachishpapash rikuna nishka. Shinami Orientalismo kamupika Zaid nin kashka pipash hawapi churarishpa hatunyana ushayta charishpaka chay ushaywanmi yuyaykunapi, kawsaykunapi, ruraykunapi ashtakata niy kallarishka mayhan runa ashtawan ushayta charina nishpa(Zaid, 2008, p. 43). Chay hawapi churarishpa ushayta chariktami autoridad nin, chay ushaywanmi imashalla indigena kana yuyayta wiñachishka, imashalla indigena kashpaka rikukuna, imashalla shimita rimana, imashalla llaktapi kawsana, shina yuyaykunata pantata wiñachishka. Chashna panta yuyaykunawanmi kunanpika shuk llaktamanta runa warmita kitipi purikukta rikushpaka shuk mishupa wasipi llankanatami mutsurikun yanka.
Runakunataka, salvaje, indio, indígena nishpa shutitchirka. Imasha indígena kana kan nishpa yuyaykunata wiñachirka. Imasha indigena kanatami yuyaypi tarpukun, panta yuyayta, chaymi yan payka imapash na kanchu, payka imatapash na ninchu yan, uchillayachin. Chaymi ninanta allikuta hamutana kanchik imasha puntamantapacha chay autoridad, hawapilla shuklla yuyayta churashpa indígena imasha kana kan yuyayta wiñachi ushahukta, shinallatak mayhan mishukuna hatunyarishpa kashnami indigenata yachakukuni nikkuntapash alli rikushpa yaypi kana(Zaid, 2008, p. 43). Indigena yuyayka shikanyanmi pikuna ayllullaktamanta runakuna kanchik nishpa kichwa, shuar, waorani nishpa shutirinchik. Indigea yuyaytaka allikuta rikuna kanchik maymantatak rimakun, pitak nikun.
Ñukanchik shimi
llaktalla sumaktak ashnahuk shimi
mamapa huyaywan shamparishka shimi
mishkilla shunkuwan rimanata yachachinki
shual shual tamya shina tallirishpa
kikin wikita tukuy pachapi tsirapanki.
Runa shimika mana yanka shimika kanchu. Mishukuna ñukanchik allpaman shamushpami ashtakata llakichishpa, millanayachishpa, wañuchishpapash ñukanchik yachay, kay, shimikuna yankami nirka. Shinaásh kaypimi kanchik. Kaypimi kichwapi yuyarishpa mushuk ñankunata katinkapak munanahunchik, rishka ayllukunata yarishpa, ñukanchik shimita hatunyachishpa mushuk killkana llaktakunata katichinkapak, awana ukukunata, shuyuna ruraykunapa, takiunata mirachinkapak mishkilla shimiwan shinashpa kay sinchilla kawsaykunata yallinkapak.
El kichwa de los andes
“La lengua de la nada”
-¿Tú hablas la lengua de la nada?
-¿A qué te refieres?
-Veo que hablas muy bien esta lengua de la nada.
**********************************************
A mi madre le encantaba criar cuyes; pero no solo le gustaba, también era un medio de autonomía económica para las familias de las comunidades kichwas rurales de los Andes ecuatorianos de Imbabura. En la infancia, a mis hermanas y a mí, nos gustaba salir a jugar y cortar la hierba para los cuyes porque eran los momentos del encuentro con mis primos. Todos los días caminábamos hacia algunos terrenos fértiles cerca de casa para cortar la hierba. Agarrábamos una manta vieja para cargar lo recogido y para cortar llevábamos una oz envuelta de tela en su mango porque el de madera ya se había ido.
Llegábamos a Panchu Allpa, allí donde vivió un señor llamado Francisco. En la comunidad de Camuendo cada terreno tiene su nombre. Al llegar subimos a los árboles y comimos capulí. En épocas de lluvia nos íbamos a los terrenos cercanos de la casa para cortar, en épocas secas la travesía era más larga junto a mamá. Caminábamos hacia la Rinconada y los pliegues de esta montaña donde el agua reposaba, aguardaba la fertilidad, además que tiene una bellísima, fría y pequeña cascada cristalina.
Cuando empezamos a cortar la hierba para la alimentación de los cuyes, ya habían llegado mi prima y mi primo. Hablábamos de la escuela, nos reíamos de las travesuras del día a día. Cuando escuchaba a mi prima, siempre me parecía que su kichwa era de un sonido diferente al mío. Su madre era de la comunidad cercana de La Compañía y acababan de mudarse a Camuendo. Mi madre me decía que en la comunidad vecina el kichwa era más directo y de un sonido fuerte. Las personas también eran de carácter fuerte y aguerrido. Me daba mucha curiosidad escuchar los sonidos de su kichwa porque los verbos terminaban diferente, por ejemplo si yo decía shinayari que significa “¡haz!” mi prima decía shinayri con fuerza de voz en shi.
Mientras cortábamos la hierba y conversábamos, mi prima me dijo:
-¿Tú hablas la lengua de la nada?
-¿A qué te refieres?
-Veo que hablas muy bien esta lengua de la nada.
Tal vez me reí. Me quedé pensando y en silencio… No sabía qué responder.
Regresamos a casa y le conté a mi madre que vimos a mi primo y prima cortando la hierba. También le pregunté:
-Mamá, ¿por qué dicen yanka shimi?
-Así se refiere la gente cuando habla nuestra lengua, ¿no la has escuchado?
Me quedé impactada. Me pregunté: ¿Por qué es yanka shimi? ¿Pero no es kichwa?
-Nosotros hablamos runa shimi, pero la gente también se refiere equivocadamente como la lengua de la nada.
Runa shimi
lengua kichwa
lengua semilla
sembrada por la madre luz
crecida en el regazo de la tierra negra
floreces como lianas en la sangre runa
haz recorrido entre las sombras
fluyendo en silencio
permitiendo a tus venas desprenderse despacio
como raíces de un abuelo eucalipto.
Kichwami kanki.
Recuerdo la presencia del runa shimi en toda mi infancia. Mientras aprendía de mi madre la pedagogía de la crianza desde el kichwa, subimos montañas, atravesamos quebradas, tocamos el frío con los pies, dibujamos nuestra huella en los andes. Convivimos con el idioma runa shimi/kichwa, el refugio del páramo; nada de esto se acercaba a nada.
Runa shimi significa la lengua de la persona. Las y los kichwas en Ecuador, nos autoindetificamos como runa que significa ser humano/a, persona con dignidad y agencia. Hablar el kichwa serrano o runa shimi es una puerta abierta al conocimiento andino, es una forma propia de leer y tejer el mundo. Es un código para habitar en colectivo. Una fuente de resistencia para cuidarnos de las estructuras de poder jerárquicas. Una belleza para bordar el arte y comunicar al ser runa.
Las y los runas kichwas rurales habitamos un mundo de conocimientos conectados al territorio. Si pronuncio hanamanta muyumuni/”vuelvo de arriba”, yo comprendo el mensaje en circular, pienso en espiral. Con solo escuchar el morfema “mu” de muyumuni hago conexiones neuronales y mi cuerpo va y viene con mi imaginación. Observo imágenes de Loma Kunka (comunidad alta), siento cercano al cerro Imbabura que cubre mi hogar, y observo moviéndome entre los espacios hasta volver al mío. El morfema “mu” no es solo una sílaba, es el gatillo para el conocimiento circular, me conecta de este tiempo a otras pachas como Kay, Hawa, Uku, Chayshuk. Es un movimiento que hay que vivirlo, sentirlo, hablarlo. Voy y vuelvo, muyumuni.
Esta capacidad de pensamiento no entra en lo hegemónico; por ello, en la colonia (hasta el momento) pensaron que el kichwa era vacío, bajo, reducido, nada. Tayta Katsa nos dice que, tanto en la colonia, la independencia, la república, la modernidad hasta hoy el desprecio fue el mecanismo de dominio hacia los kichwas y sus hablantes que dió resultado el aparecimiento del término yanka shimi o lengua que no vale o lengua que no sirve (Cahiguango,2008, p. 5).
Para la colonialidad solo cabía un sujeto, un pensamiento, una lengua, un poder, una república, una nación con idea blanca, masculina, heterosexual, patriarcal, racista y capitalista. No pudieron ver que teníamos nuestro propio conocimiento, idioma, un sistema político, administrativo, espiritual, social, económico y pensaron que no teníamos nada. Nos metieron tanto esa idea que la colonialidad del ser impera y seguimos nombrando el kichwa como yanka shimi.
¿Qué ocurre cuando te dicen que tu lengua está vacía? ¿Que tu identidad está vacía? ¿Que tu territorio y los tuyos están vacíos? ¿Qué ocurre cuando te dicen que eres nada, vacío? Sin duda esto trae consecuencias graves, traumas, negación, etc. Decir que algo/alguien es nada, es un despojo, bajo, una muerte frente a la existencia. Cuando nos bautizaron y nombraron como los santos, cuando nos prohibieron hablarlo pensando que nos callaríamos, aun así, seguimos hablando y nombrándonos con el ayllu en kichwa.
La idea de blanquitud es como una manta que cubre a la colonia creando cierta autoridad de aquellos que se consideran blancos sobre los otros. Tal como dice Zaid en su libro Orientalismo, esa autoridad se forma, se irradia, se difunde como verdaderas de manera persuasiva en las ideas, valores, percepciones, tradiciones.(Zaid, 2008, p. 43). Por lo tanto, esa autoridad ha creado la idea del indígena y su aspecto, la idea de lengua indígena, de territorio indígena, etc. Por eso hay la idea de que si ves a una mujer kichwa rural en la ciudad es porque necesita trabajo de empleada doméstica.
A los kichwas nos llamaron salvajes, indios o indígenas. Crearon una idea de lo que es o debe ser un indígena. Nos reducen a lo indígena, a la idea de nada, de objetos dominados. Por ello es tan importante estudiar la autoridad histórica que crea la idea de indígena y a aquellas personas que son una autoridad en materia del indigena (Zaid, 2008, p. 43). Lo indígena siempre será diferente a pueblos y nacionalidades kichwas, shuaras, waoranis, etc. Lo indígena, difiere desde dónde y quién lo diga.
Ñukanchik shimi
idioma con sabor a llakta
trenzado con los afectos de mamá
eres la voz del corazón brotando poesía
shual shual caes como gotas de lluvia
esparciendo tu savia en todas las pachas.
El kichwa no se acerca ni un milímetro a la lengua de la nada. Fue tan abrupta, salvaje y racista la colonia, que nos enseñaron con sangre que nuestro conocimiento, identidad e idioma, no servía. Pero aquí estamos, kaypimi kanchik. Escribiendo otras formas posibles desde el kichwa que aguarda la memoria de toda una nación/ayllu y se expande para crear territorios escriturales, visuales, gráficos, textiles y musicales, cargados de poesía en tiempo de caos.
Bibliografía:
Cachiguango, Luis Enrique. “Katsa”. El runa shimi o kichwa a través de la historia. Cuadernos de formación y capacitación de los(as) voluntarios(as) de Cielo Azul, no. 2, agosto 2008.
Edward W. Said. Orientalismo. DeBolsillo, 2008.




