Tierra Adentro
Fotografía de Lara Danielle. Oaxaca, 2008. Recuperada de Flickr. CC BY-ND 2.0
Fotografía de Lara Danielle. Oaxaca, 2008. Recuperada de Flickr. CC BY-ND 2.0

Mbê

Laja ndyes mdi’ na nchab yi ner, lo xni nchàz bèlti’ ndlo’ga ndye rê mbê lô yùx lo be’ nakara’ ña izyò, xaja na le’ mdi’ nak jwa’n ndyes ngoxkwe’n mbê tay za ryo’te le’n tèn plo nzo le’n rêta li’n mbe’ ga’y lad rò nít do’ izyò nazu lad yèz lô lá. Rê ndya’b lô nít do’ na tya nchad bro tibzèpa’ tay za mbî na tya’b rê jwa’n bew ta ndo làdna’ lo ta nchàz. Lo nryo’te mbê le’n lis plo ta nzo ngencho nè chè berê lad tèna’ plo nzo, tak na’r nêd ndyen nda, tibned ndyen néd ndekete plo nax yùx rò nít do’, plo nzi rê kè, xij ya nayé nzi tya o ta xij yis. ¿Kwan liy za na’ kenapta rê mbê nabi’ rê mbê bix nak xi’n mbê xaja ta ndlì tib ma’ o mèn kun xi’na’? Lo ta nxyo’n rê mbê bix lô xna’n tibta xgàb ndlì za ndryo’xa’ tay za ban tib lád. 

Lo tá ndye nda bà na nda tib lád, le’ rê ngudlo’n ndòbli na dibnè nda’b nchoya’n nday ne’n cho kwan ryo’tò, le’ choya’n nak tibta yi’b nda’ ya’n lo’n za kelaj lazo’n, ke’n tib ye’r yó, kwa’n tib jwa’n za gwa o tá tyen tib jwa’n za gwèy ro’n. Nzonè le’ nta’b choya’n lo tá nít do’ nginkè lô yùx o tá lo ncho le’ga rê tà’n zya nchaba. Zis ngenta rê jwa’na ngentra’ tib jwa’n lô ma’ le’ mbéd jaguj. 

Le’ga mbê ze nè lo nde gax tir be’ za ryote plo nzo na nda lád le, nchak tib jwa’n, lo nchojwadra’ wis za ryo’te le’ ze ndyobtè ngo’te yò ta nzo plo ta nzo za kwey làd rò. Bro tos mèn mbes kè bî ndlì ma’ lo ndryo’ta’b lád xis izyò le’y jita nak xaja bî ta ndyes lo nda bro mèn nchat nda karel, per lud mèn ndlì gan ndèj jwa’n re’ tak le’ mbê nab nakara’ ndryo’te lisna’, lo ta nchak nacha’ rê rxkòw, ze ndyobtè ndlià yi, ze nxyo’b mbi na ze nchen nched rê bde lád rò nít do’, o ta xa mbes mèn blàs di’stè: ncho’l yek nít do’ jwa’na ta ndlì naya, na le’y nakà tak nkenap nít do’ jwa’n nakà cha’na’. 

Lo ta ndryo’te, le’ dib làd mbê na’r jwa’n tayal nchak takbe’ mèn xa nak xa nzoyo’; nzo ma’ xa ña bé’, ma’ narèn, ma’ nagaz na yò ña; lo xa ndo má’, tib ned nabi’ na tib ned bix ña, le’ jwa’n re’ ndlo zis ma’ te’i o ma’ golá. Le’ rê ma’ gol nalat ndyaknuy tak nxek nche’ xi’na lád xa’n le’na’, jwa’na le zo’wà nchat, le’ rê ma’ te’ naban nchat ndeka’slo. 

Le’ ya mxya’ nkenu mbê ludtir naka tak gaxtir rò lis plo nzo o ta gax tir tya le’ rê mèn ze nzimbed za go’ mbê, mbàyna jwa’na ndlì za ne’ teyalta zin mbê rò nít do’. Le’ ma’ ndyen bro xa’ nak ma’ gol tak le’ nzo ngò le’na’, ne ndyen tos ta xa’ rê mbê te’ tak mbes mèn kè ne ndlìda ma’ gan gwa mèn ma’, le’ ma’ re’ ndyèn tak mbere tibgob plo nzo. 

Par rê mèn nale nak jwa’n lo tyen mèn ma’ tak ndaxa’ karel tib lád na par bà tay za yelà ma’, tibned xa’ ndye tya or nakara’ tak ta or ne nchata mbê, tak lo nchòbi xni lo’n xé mbe ne ngwinta tay za ngen cho nè nzi za ne’ yelàda. Ne nakapta nak rê ma’ re’, mèn ta nakap nak lo ma’ na ntèti ma’. Ndyakna che’n izyò ne nda’da ma’ rê za tib mèn go’ ma’ na lì jwa’n nda lazo’ mèn kon ma’, nakta jwa’na tak le’ mbê ndryo’te tak yaja nzin wis ma’. ¿Le’ rê mbê ta mbya’n chè nchò nabil lazo’n tak nda tibned tan lo ta nchèla lo ya’ mèn? ¿Chè ncho’n mbê tak mto’w xa’ lo yanaban ma’? ¿Chè ne’ tib ne ndlìda re mèn xgàb ta ndlìnu xa’ ma’ jwa’na? Be’nta le’ mèn mbes: “ne nreda re ma’ taya, bro tos ma’ nkete lád rò yùx nít do’”. ¿Xo mud nè xa’ lo ta mbo xa’ ma’, le’n tib li’n nde tro’tera’ tib ned mbê?

¿Mbày chè xi’n nìt do’ nak rê mbê? le’ nìt do’ nchak xon na ne ndlìda nìt xgàb tak laja ndo mèn rò yùx tya mbenga’ nít mèn tijka, nziré nìt do’ mèn, pero ya mèn ngùj mbere jwa’n re’ nchak tak nayòn nít. Che’n re jwa’n nzo tib jwa’n o tib mèn nyabe’ lo’ne na nkenapa tak cha’ne’i, mbàyna jwa’na ne’ ta’da di’s tyen mèn cha’ne’i. Rê xa’ gox mbes kè te’ñaga re ma’ ta nak mbe nak cha’n nít do’ nzo cho tib nak xud mbe, mbàyna le’ jwa’n re’ nak “mbe’l nít do’”, mbàyna le’ jwa’n re’ ngòzal mèn a ne’ ñè mèn chè liy o ta kwi’na, tak mbes mèn kè lo ta ncha mèn mbê ne’ ñeda ta’ mèn ma’ gwa re bix na ne’ ñeda ata’ mèn ma’ lo xto tak lo nda mèn ndego’ ma’ tibgob tibta di’s le’ nchèlal tib ned mzib bix jwas ke’i cho mèn. 

Jwa’na ta nuta nít do’ nkenap tos re mbê rò yùx. Mbàyna lo ngencho nkete tya go’ ma’, nawé ndya nxya’ nkete, na le re bde nakà zi’n nto’n ras plo ndye mbe tay ze ngen cho ñè nkete tya. Lo ya’l ta go’r nabe’s nkete lád le, na lo ndyuxni izyò xaja na ya na tos nkete tak gonè cho wi’ nkete mbê. 

Nuta mbê na xì nak tak nzo ze zi’n lì za ngen cho go’, mbàyna nzonè, ña ndyes mdi o ta nde yi, che’n jita nchak di’s re mbe, na lo ngwi’ kè ngencho nak gax tya lo ryo’te le’ ma’ nale ndekete tibzèpa’. Per nalat naka tak nchu’ ya bxa’l ma’ lo ndlo’ nda tib mèn ndekete rò nít do’, mbàyna zya ngentra’ kwan ncha’n lo mbe le’ ze ndeka’s o ta mbere plo nzo. Mbàyna ngencho nto’w lud lo jwa’n re’ ta ne’ tienta mèn ma’ bix re’, tib jwa’n, nuta jwa’n re’ tak tib zi’n tak nryo’ tmi, per ñè tirta mèn kè zo’w zo’wà ndore mbe. Ngencho nkenap ma’ re’. 

Lo nche’ re mèn mbê lád yò, zya za ngoza’ xa’ tib tibà mbe le’n tib jwa’n nak byâs, chop o ta son wis tay za gab lud yùx ndo xa’n cho zis ma’ na tay za ya lud bes nít do’ o ta bes ya ngo’ ndo làd ma’ tak ta ña jwa’n ncha ma’ lo nkete tyá. Lo nzosa’ ma’ le’n jwa’na nda’ xa’ yej ble bix tay za gwa ma’. Ta ndòbre ma’ le’n làs ya na’r tos jwa’n nchak mbàyna nzonè na’ ñèda mèn kwana tak ne ndla’sta xa’ ma’, nzo tib ned mbê ncho, ndlyà nabil lazo’n, ndylà naxi lazo’n o ta nzyeb, le’ jwa’n re’ ndlo’ ta lo nchak ma’ mbes re xa’ gox. Nda nchojwata tib ma’ zà nchaj na lo jwa’n nlì tib ned a na’ ngen kwan ndyo za ncha tà. 

Ne nakta ma’ ndlì zi’n be’nta gwa mèn, ta naka lo tib or bix mbes: “bo tib mbê bè tay za le’ kijnun” mbàyna jwa’na tib ngo’te tib ma’, ndòbo xa roá le’n chon ma’ kon tib do’ lud na ze tya ndaya’ xa’ ma’ lo or bix. Tyá tib yanaban mbê ndyòbtè le’ nak tib yalbij. Le’ mbê nchèlal tib yi’b lud nche’ mèn, tak ta ndye karel na mbere tib gob na nzan tyá. Mbàyna lo tyá le’ re or bix zè nxi na tyá ndyo ngid tibzèpa’ lo le tyá ndeke sis ras xata ndye mbê nda tyá. Nzonè ne nchò naleda lazo’ or bix kon tib mbê na mbes or za ryo’ te tib mbe kàr, na mbes or lo tib ned tà bix or o ta re bta’n or za kij, mbàyna lo ndyope re or bix le’ zè nketà, na ze mbes lo ta’n kè cha’na’ nchat tos karel, nabi’ o ta nale ña. 

Le’ or bix ndyak ta be’nta tib jwa’n bija na nale naka ngo’i xì tak ngòzal tib jwa’n, per nalat ndyak mbê nzo mbê xij ya’ or bix le’r nke’i. Ngencho ndlàt lazo’n mbe lo ta xij ja nakap nzo, che’n lo ta ngwin cho ní mbe, ngudlo o ta xa ndye mbe nak tib jwa’n ndèj kè ne’ ta titra’ mèn mbê tak le’ zè nalat ndya ndete. ¿Cho kwan mbes re mbê lo ta taja’ nzo xij ya’ re or bix na ta ndlí nur mbê? 

Nzonè le’ ma’ lud re’ nginkè làd tib kè o ta le’ga lo izyò lo ta ne’ tyetra’ ma’, mbàyna jwa’na za le’ yalbij nchèlo lo ta le’ re cho ní ma’ nchab izyò tib tibà, na ne’ ngud lo’ ne ngwintra’, tak mdya’ba le’n, tak le’ mbê zè ngùj. 

Lo ta nzosa’ mbê le’n bcho yá, ngentra tib jwa’n tibta xgàb ndlì ma’ jwa’n ta tá yete tud bzyè xa, mbàyna le’ jwa’n re’ nak nzin wis ma: le’ re mèn ze ncha ma’. Naxe’ ndye’ ma’ re’ nzo tib le’n jwa’n nchò kad, mbàyna ngencho ndlì xgàb xo mud nguj xa’ ma’, xaja nak tib jwa’n zi’n lì mèn naka, tak ndyen xa’ choya’ tan ma’ na nke xe’i rò lazo’ ma’ o ta ngobi xa’ ma’ lo kwi’y, tyá zera’ ngo xa’ ma’ le’n nít lé tay za ya’x na tyá tayal tyoxkwa’ tib jwa’n ncha mèn ndalè nche’ kad ko’b. 

Nzo tib jwa’n xá ndlìnú mèn mbê, le’i nak, tak lo mne ncha mèn mbe be’nta bchon ma’ ncha’n tyá na jwa’n ndlì mèn le’ xa’ ntop bcho’n ma’ tib plo, nzo bcho nkengà mèn tak nale ñay, o ta nda’ xa’i lo or bix tay za kij or. Le’n jwa’n re’ be’nta lud nxeka tak nzin or le’ re bcho yá nchix, le’ re zè nchela yìx o ta nchèlal le’ga yò ndya’b tyá. Ta nchèlo cha’n mbê, ndrinda’b lo ya xá’l, ncho’wyò, ngij na nchàl. 

Nsys na nabe’ mèn be’ ntelazo’n yabij kon re mbê, mbàyna ndale ngoka tib yabij nchèlo re nak mèn ¿chè ñe’n ze mnè mèn kè nakap nak ta lìnú mèn mbê xaja tib jwa’n natos? Naya lo nzin be’ gar ner yi lud mèn ndá rò nít do’ nde xen mbê, le’ mbi o ta mbol mdi’ nchak xol na nayi’ tak ta ndlì mèn, che’n jwa’na ngozéb mèn nde xen ma’ tyá, per jwa’ná nak tib jwa’n naxu’t tay za ne’ réda re mbê nzo lo izyo re’. Naxu’ nak jwa’n tá ryo’te ma’ tay za xya’ ndyak ma’ xa nda’bloy na zis le’ ma’ gaj, gaj ma’ ta ña nít do’ ke’i, yi ke’i o tib ned ma’ nít do’ ke’i.

Los cangrejos

Mientras truena y caen las primeras lluvias, a la luz de los relámpagos se vislumbran los cangrejos caminar sobre la arena por la madrugada, como si los truenos fueran las alarmas que los hace despertar para que salgan de sus cuevas cada año en el mes de mayo por las playas de la costa oaxaqueña. Se dirigen al mar y ahí nadan por varias horas para limpiarse la suciedad que traen cuando nacen. Una vez que salen no se sabe si volverán a sus cuevas, porque cada quien toma diferente rumbo, unos se van por la arena, las rocas, en los manglares o entre las espinas. ¿Por qué no cuidan los cangrejos grandes a los pequeños como cualquier ser lo hace con su hijo? Una vez que los cangrejos pequeños se alejan de la madre deciden hacer sus vidas aparte.  

Cuando caminan de acá para allá, sus ojos se paran y siempre mantienen preparada sus tenazas para cualquier situación, es la única arma que los acompaña para defenderse, escarbar una cueva donde habitar, buscar comida para alimentarse o llevarse algo a la boca. Incluso llegan a perder las tenazas cuando las olas del mar los azota en la arena o se pelean entre ellos. Sin esas partes al animal no le queda otra alternativa más que esperar la muerte.  

Los mismos cangrejos se dan cuenta cuando se acerca el día de su salida, de hecho, días antes comienzan a sacar la tierra de sus cuevas hacia la orilla. Mucha gente dice que el sonido que hacen cuando brotan de la tierra es semejante a los pasos de personas corriendo, pero pocos tienen la oportunidad de contarlo porque normalmente salen de madrugada, cuando las nubes se hacen gordas, empieza a llover, soplar viento y se escucha el rompimiento de las olas, o como dicen en zapoteco: ncho’l yek nít do’, el mar se aloca, lo que significa que protege a las especies que le pertenece.  

Cuando salen, en ellos se puede identificar varios aspectos como los colores; hay azules, rojos, cafés, grises y marrones; de los tamaños, unos son grandes y otros pequeños, dependiendo si son machos o hembras. Las hembras son las que sufren más porque soportan el peso de crías en su interior, entonces ellas corren lento, los machos son los que se escapan rápido.

La libertad que tienen es corta porque en la boca de sus cuevas o a unos metros las personas los esperan para agarrarlos, impidiéndoles que lleguen al mar. Escogen más a las hembras porque son las que tienen huevecillos, a los machos muy poco se los llevan porque dicen que no sirven para comer, ellos tienen la oportunidad de regresar a sus cuevas. 

Para la gente es divertido atrapar a los cangrejos porque corren de acá para allá hasta alcanzarlos, algunos acuden al lugar por la madrugada porque a esa hora no corren los cangrejos, ya que al alumbrarles quedan inmovilizados para no ser vistos y atrapados. Estos animalitos son indefensos, las personas son quienes los maltratan. Creo que la madre tierra no regala los cangrejos para que alguien los atrape y haga lo que quiera con ellos, sino salen porque es parte de su naturaleza. ¿Los cangrejos que quedan sentirán tristeza por la partida de sus compañeros cuando los atrapan? ¿Llorarán porque han interrumpido su libertad? ¿En ningún momento la gente se pone a pensar en esto? Lo único que dicen es “esos animales nunca se extinguen, hay muchos en la orilla del mar”. ¿Cómo saben que después de haberlos agarrado, en el siguiente año volverán a salir otros?  

¿Entonces los cangrejos son hijos del mar? Él se alborota y no perdona porque en el momento menos esperado jala a la persona que se encuentra distraído en la orilla, lo devuelve, pero muerto. Creo que en todas las cosas existe alguien o algo que protege lo que le pertenece, y de alguna manera no permitirá que toquen lo suyo. Los abuelos dicen que aparte de que los cangrejos pertenecen al mar también tienen a su dueño, en este caso “las serpientes de agua”, lo cual es comprobado de una forma que nadie podría imaginarse, pues cuentan que cuando uno se come a los cangrejos no se les debe dar a los gatos ni regalarlos a la amante porque al irlos a cazar de nuevo literalmente se convierten en pequeñas serpientes. 

Por ello el mar también cuida a los cangrejos. De hecho, cuando no hay nadie quien los agarre, se sienten libres, y las olas borran sus huellas para que nadie sepa dónde andan. Por la noche disfrutan la superficie, y cuando amanece es como si existiera el peligro porque cualquiera los puede ver.

Los cangrejos crean sus mañas para protegerse, resulta que, aunque truene y llueve no salen, tal vez entre ellos se comunican, y cuando ven que ya nadie está atento a sus salidas prosiguen a disfrutar de su libertad. Para ellos todo se arruina cuando alguien los ve caminando por la playa, no les queda de otra más que esconderse o regresar a sus cuevas. Y es que nadie pone un alto de prohibir la caza de estos animalitos, de hecho, se vuelve en una fuente de ingreso, pero las personas no se dan cuenta que poco a poco se extinguen. No hay un respeto hacia esta especie. 

Cuando llevan a los cangrejos a la casa, los guardan en una coladera y se dejan por uno, dos o tres días para que sacudan la arena que traen bajo el caparazón y se le aleje el olor a mar o a troncos podridos porque es de lo que se alimentan. Al estar guardados se les da pedacitos de tortilla para que coman. Amontonados en ese traste suceden muchas cosas solo que a veces las personas no se dan cuenta, algunos se pelean, se entristecen, se enojan o se ponen tímidos, esto es notado por su comportamiento según los abuelos. No hace falta alguno que se muere y lo que hacen los demás es comérselo sin importar que son de la misma especie. 

No solo sirven para comer, sino cuando el niño dice: “Amarra uno de esos cangrejos para que yo juegue” entonces alguien saca uno, lo amarra con un pedazo de hilo en la mitad de su caparazón y se lo entrega al niño. Allí es donde empieza la otra parte de su vida que es el juego. El cangrejo se convierte en un carrito, porque avanza y retrocede hasta cansarse. En esos momentos el niño sonríe y se la pasa jugando en el patio siguiendo los pasitos del cangrejo. A veces no se conforma con uno y decide sacar otros más, invitando a sus amigos o hermanos a jugar, entonces al reunirse comparan sus nuevos juguetes, diciendo que el suyo es veloz, grande o más bonito. 

Para el niño es simplemente un nuevo juguete que ha descubierto gracias a su curiosidad, pero el cangrejo es manipulado por las manos del niño. Nadie comprende que el cangrejo cuando se encuentra en peligro, a lo mejor los movimientos de sus patitas, ojitos o la forma en que caminan imploran que ya no le hagan daño. ¿Qué dirán los cangrejos al estar en las manos del niño y ser tratados de esa manera? 

Algunas veces el animal es azotado en una piedra o en el suelo cuando ya no quiere caminar, entonces el juego termina al momento en que las patitas caen de uno por uno, ni sus ojos se mueven porque se sumen, el cual significa que ha muerto.

Una vez que los cangrejos se encuentran guardados, se resignan ante lo que les puede suceder más tarde, resulta que les llega su final: la gente se los come. Es rico tener a estos animalitos en un plato, sin imaginarse la forma en que los matan, sucede como un sacrificio, porque agarran sus mismas tenazas y se lo clavan en su corazón o los lanzan en la braza, de ahí los echan en agua caliente para que se limpien y después prepararlos en una rica comida que tradicionalmente se conoce en la región como amarillo.  

Existe otra parte del trato con los cangrejos, al terminar de comerlos quedan sus caparazones y lo que hacen es coleccionarlos, algunos los cuelgan como adorno, o se los dan a los niños para que los jueguen. Esto dura solo un rato porque esos caparazones llegan a romperse, convirtiéndose en guijarros que se pierden entre la basura y la tierra. Así termina la historia del cangrejo, pasando de una libertad, encierro, juego y la muerte.

Ahora pocos recuerdan el juego con los cangrejos, cuando en su momento fue algo tradicional, ¿será que se dieron cuenta que el tratarlos de esa manera era un acto de castigo? Ahora cuando caen las primeras lluvias pocas personas van a cazarlos porque el mar, el viento o los truenos se ponen furiosos, tal vez eso les causa miedo, pero es algo que está bien para que los cangrejos no se extingan. Es mejor que salgan y disfruten su libertad como debe de ser y si llegan a morir, que sea por el mar, la lluvia o por otros animales marinos. 

Similar articles