Tierra Adentro

Xataskin liitlhaan

Wix, xliimokgwa kaks waka´ lakalhuuwa´ kxtankgaaniin chiki´, chuu xliimokgwa xlatlhayaawa´ chíwixinchuu waa xpuuta´aknuunkani milakskuuniin, kskiniyaanii nkiti mpii mi´akstuta kamaatsankgaananika´. Pus kwaniyaan, wix, nii kaa chaatumaa nkiti kpuwani anani mpuuchina´, laakumuchuu naa nii xakmakamaastaalhii mpakgatsiniin kinkilhtamakuu laakaampii kaa xlatantumaa spuun xkii´akgatantlhiilhi xtatlhiin. Wix, wixi liikilh´ankgooni akxnii xun lakgtamakgajuukgoolhi nkinkilhtsukuti kpuutalakaxtun, kilhxtum makawankgoolhi kxlaliikaan kilhni´ xtakuwanikan milakgskgataani akxnii lhkaawiliinikgooka xliiniinkani akgtutu ki´aanímaa. Xlaliikaani nkaa´tsiisnii mpulhtaakii niimaa laamaamakgaxtakgniikgoo nkiliistakna´ chuu nkinkilhtamakuu niimaa aaku mímaa waalapii lakglhuukiikgoo nki´akgstiiniini minchaakalh. Uunuchiinchuu wilakgoo xlakan kimakaniin: lakgxutmaakgoo nkintachuwiin laakaampii namakgachupatiyakgoo mintakgaaniini xatukuu skímaa nkinkilhni´. Wix, aktsuu skgata´ nkinkaa´chikiini niimaa akgájuu lii´akganiiwaka xtantuuniini kmintapakganu´, liipatlhanámaa xpaaluuwa´, tachixkuwiiputumpalaa chaa niituu maalakgtaxtiina´, tasáma chuwa niituu ntsíkiiti niimaa xliimaakgalhpalakgwániilhi xasnapapa kskulunaachúchut. Wix, kkaanaalanii nkiti xtatlhiin Aktsini´, kkaanaalanii xataawantapuuliini´ lhkúyaat, chuu xasnapapa kgawasa niimaa wani niiliya napuskaatlakgoo laktsumaan. kxliilaka´an tankgalhi nkinkgalhkgalhiimaa nkinkaa´chikii´n, antaa ntaanii taaxtikat liimaaxtukgoo lhkúyaati ntachuwiin chuu ntaanii kxlatiyat xpuu´akgatlhaawankani ntakgalhchokgotajuukgoo, antaa ntaanii makamaastaakgoo kxanatkani sípii niimaa muuksun liimaakankaliikgoo ntii akgtsankgaa. Antaa ntamaa kpuulatámaani ntaanii kaa maan akgapalaawananiini ntlhaani ntanuukgooyaachá´. Wix, chukuuktiinimaakgoo xtaatakgatsiini nkintapákgtsiiti minkamanaan, laakumu minkgawasa Aparicio ntii ntajuumaacha kxlawálhtiini kxpákglhaati makkiklhtiyamaakgoo xmakxuuwa´. Nii kmaatsankgaananii mintalaakgalhiin, xpuuchinakani ntii makgniinanchinkgoo, kskini nkiliitlhaani mpii paks nataa´ampalakgoo xliilakgtukunkani mimpuu´akgatlhaawani kxaxnakgni´ pupunu´ akxnii nakgootanuu. ¡Nii para kgalhiiya ntamaaxana skimpuuláya´ lakgskgataani kxkaa´tiyatnikan latamaaniini ntii makgasoqqooniit, nii maaxanana´ nkaaa tantumaa wiliipaati mpaatokgtokga kpaalokgoyo´ kxpakgjuu xalaksnapapan kaa´tiyatnii niimaa liilakgsputkgoo nkintatlhiin, nii maaxanana lakkaamakgampaati nkaa´uunini niimaa akalukut liitaxtukgoo. Wix, kskiniyaani mpii naalh kaliikgalhkgamaanantii liimaapakgsiini niimaa aksaa kinkaa´akwiliichaani Moisési k´akgstiin. ¡Nii tantum minchaakalhi nkintilakgpaliinii nkintakuwani´; aktanks kaliikatsiitawila´ mpii akgtutu nkimpuulaktanuumaa nki´aanímaa! Chaalakgalhamaaníyaa kskiniyaani miliitlhaan, wix, lakaampii makgtuma´ naliilhakgaanana´ minkútuuni niima ntiipaalhuuwa xmakchixit spuuni liitalaktsapaniit, chuu laakaampii naalh nakgaawapiiya´ xakgosni´uu´ni ntaanii lakgwaxnankgoo makglhtantalan chuu ntaanii kistaku maapakgsiinan. Kaa lakgataakgchokgona´ kawant chuu kaa lakgastaana´ kawanti kkaa´kiwiini ntaanii Kiwiikgoolo´ lakgatawilaanan; kpupunu´ ntaanii latajuu slípwa´ laapániit; kkaa´uuniini ntaanii kaatipa xapuxku lhkúyaat… Wix, kkimpuuta´aknuuni kskintajuu mpii kakaasákaa nkimpuulaktánuut, chuu mpii naalh tlhakg kamaakxtukgoolhi nkintamputsni´ kkinchik. Wix, kaliimaapakgsi´ Siracusa mpii kataapaatsapalhi Eva. Kaa maanwaa uyamaa kskinin, wix. Tachaali´.

Oración

Señor, mientras se petrifica usted en miles de paredes y en tanto que sus ciervos de oro es su huesa, he de implorar que usted mismo se perdone. Verá, señor, yo no creo en la concepción de un solo dios todo poderoso, así como no daría fragmentos de mi vida por danzar en mi oído el canto de únicamente un ave. Señor, a nombre suyo echaron por la ventana a mi estirpe, a coro zumbaron los nombres de su prole en las bocas de hierro cuando al cadalso condenaron a mis tres corazones. Noches de fierro emergen entre mi destino y mi alma si larvas de usted perforan mi colina. He aquí las palmas de mis manos: deshilando mi lenguaje a fin de que sus oídos tiendan mano a mi voz. Señor, mi pueblo es un lactante colgando de pies en muñequera suya, purgante de vísceras, deseando renacer sin partera, llorando sin senos que le ensucien los labios de sagradas secreciones blancas. Señor, yo creo en los murmullos del más pequeño, creo en el fuego andante, y en el lozano albino que decreta cuándo las niñas han de alzarse como mujeres. Mi pueblo me espera detrás del muro donde las palabras toman por sofá al fuego y rotan encima de sus barcos de barro, ahí donde las piedras ofrendan sus flores y perfuman al extraviado, sitio donde solo los esquizofrénicos consiguen pasaporte. Señor, sus hijos cortan el miembro de mi cultura, desprenden trozos de su piel cual Aparicio suyo en su tumba de cristal. No perdono actos relativos a usted, Dios de los que expugnan; rezo que, por la tarde, sobre la mar extirpada, regresen las carabelas con todas sus puntas de flecha. ¡Qué descaro el suyo mendigando hijos en huertas de salvajes tempraneros, poniendo a una sola primavera en la jaula bajo las blancas glebas que se diluyen con mi canto, talando los vientos que son las orejas con cartílagos! Le pido, señor, que no viole más las órdenes que Moisés nos impuso desde la cima. ¡Que ninguna larva de su posesión me cambie el nombre; tenga bien sabido que me habitan tres corazas! Rezo por usted, señor, con clemencia, para que de una buena vez se arrope de capas de diversos plumajes, y deje de parasitar la tierra flotante donde labran los desnudos y que es de mi estela. Sea usted solo un visitante y un espectador de la selva velada por Kiwiikgooló´; la mar habitada por su bello monstruo; el viento que es alumbrado por el rey de fuego… Señor, pido desde mi panteón que barran mis entrañas, y de mi morada no exhuman mis ombligos. Señor, pida a Siracusa que cosa las costillas de Eva. Esta fue mi petición, señor. Buenas noches.


Autores
Gaudencio Lucas Juárez, 2003. Originario de Tuxtla, Zapotitlán de Méndez, Puebla. Es hablante de la lengua totonaca. Concluyó sus estudios en el Bachillerato General Oficial “Manuel Ávila Camacho” instalado en su pueblo, donde fue bajista de la rondalla. Ganador del Primer Premio “Gusanos de la memoria” de creación literaria en lenguas originarias de México 2020. Ganador del premio estatal de cuento en siete lenguas originarias de Puebla 2022. En 2025 también recibió el primer premio nacional de literatura en lenguas indígenas de guerrero en la categoría libre. Ha colaborado con poemas y relatos en la página virtual del colectivo “Gusanos de la Memoria”, en el suplemento Ojarasca del periódico La Jornada, en el periódico de poesía de la UNAM y en la revista Tierra Adentro. En 2021 fundó la banda de punk rock totonaca “Kiwiikgoolo´”.