Tierra Adentro
Ilustración de Changos Perros
Ilustración de Changos Perros

K’ulejon

K’ulejon:

Tojk ta yutil pus te jme’e,

banti la stam lok’el te jmeme’, 

ja’ ts’in te jo’one tojkon

ta wayibal yu’un snaul poxil,

ma’yuk mach’a la yilon a.

K’alal kich’oj oxeb u

la spojbon schu’ te jme’e

yu’un k’ejel a bajt ta a’tel,

la skanantayon jilel te jme’jun xMal

ja’ la yak’bon kuch’ lech.

K’alal kich’oj jo’eb ja’wil,

lok’on beel sok jme’ jtat ta kuxinel ta Jobel, 

banti la spojbonik te jbats’il k’ope

la yak’bonik ta ko’tan yan snopibal balumilal,

maba pajal sok te sp’ijilal  yot’an te jmam Domingoe.

Melel k’alal kich’oj baluneb ja’wil, 

la jna’ stojol te chopol lajele

k’alal la kil te ja’ilch’ujtil

la smilbey sch’ulel

te kijts’in Sluse.

K’alal ayon ta jo’lajuneb ja’wil

La yijk’itayon te jtate

yu’un och ta a’tel patan ta slumal, 

jich spisil k’atp’o ta jtojolkotik

ma’yuk bin ora tajinotik xan.

K’alal ayon ta waxaklajuneb ja’wil

ochon ta nopjun ta smuk’ul nail nopjun

banti jajchon ta sts’ibuyel

sts’unbal te jme’ jtat,

te stalel skuxlejal jlumal.

K’alal ayon ta waxakeb scha’winik ja’wil

la jts’ibuy te jbabi jun

banti ya jchol skuxlejal te jme’tike,

ja’nax ma’yuk bin ora la sk’opon

maba la ya’iy stojol sok te jk’ope.

K’ulejon

yu’un ta ja’wil into

ay mach’a la sna’ stojol

k’alal la yal, la stup’ sba spisil

te jtalel jkuxlejale. 

Soy un privilegiado

Soy un privilegiado:

Porque mi madre nació en un temazcal,

en las manos de mi bisabuela,

mientras que yo fui parido

en la cama de un hospital

sin la presencia de nadie.

Porque a mis tres meses 

mi madre me destetó

para trabajar lejos de casa,

dejándome con mi tía María

quien me daba leche en polvo.

Porque a mis cinco años

la familia migró a Jobel,

donde arrancaron mi primera lengua

e impusieron en mí un saber del mundo, 

distinto al de mi abuelo Domingo.

Porque a mis diez años

conocí la injusta muerte

al ver que una simple diarrea

le arrebató la vida

a mi prima Lucía.

Porque a mis quince años

me distancié de mi padre

cuando asumió un cargo en su pueblo,

desde entonces todo cambió

y nunca más volvimos a jugar.

Porque a mis dieciocho años

entré a una universidad pública

donde comencé a escribir 

mi árbol genealógico,

la vida de mi pueblo.

Porque a mis veintiocho años

escribí mi primer libro

donde narro las historias de mi abuela,

que nunca alcanzó a leer

ni a escuchar de mí.

Soy un privilegiado

Porque a esta edad

alguien afirma que lo soy,

y al decirlo invalida 

el hilo de mi historia.