K’ulejon / Soy un privilegiado
K’ulejon
K’ulejon:
Tojk ta yutil pus te jme’e,
banti la stam lok’el te jmeme’,
ja’ ts’in te jo’one tojkon
ta wayibal yu’un snaul poxil,
ma’yuk mach’a la yilon a.
K’alal kich’oj oxeb u
la spojbon schu’ te jme’e
yu’un k’ejel a bajt ta a’tel,
la skanantayon jilel te jme’jun xMal
ja’ la yak’bon kuch’ lech.
K’alal kich’oj jo’eb ja’wil,
lok’on beel sok jme’ jtat ta kuxinel ta Jobel,
banti la spojbonik te jbats’il k’ope
la yak’bonik ta ko’tan yan snopibal balumilal,
maba pajal sok te sp’ijilal yot’an te jmam Domingoe.
Melel k’alal kich’oj baluneb ja’wil,
la jna’ stojol te chopol lajele
k’alal la kil te ja’ilch’ujtil
la smilbey sch’ulel
te kijts’in Sluse.
K’alal ayon ta jo’lajuneb ja’wil
La yijk’itayon te jtate
yu’un och ta a’tel patan ta slumal,
jich spisil k’atp’o ta jtojolkotik
ma’yuk bin ora tajinotik xan.
K’alal ayon ta waxaklajuneb ja’wil
ochon ta nopjun ta smuk’ul nail nopjun
banti jajchon ta sts’ibuyel
sts’unbal te jme’ jtat,
te stalel skuxlejal jlumal.
K’alal ayon ta waxakeb scha’winik ja’wil
la jts’ibuy te jbabi jun
banti ya jchol skuxlejal te jme’tike,
ja’nax ma’yuk bin ora la sk’opon
maba la ya’iy stojol sok te jk’ope.
K’ulejon
yu’un ta ja’wil into
ay mach’a la sna’ stojol
k’alal la yal, la stup’ sba spisil
te jtalel jkuxlejale.
Soy un privilegiado
Soy un privilegiado:
Porque mi madre nació en un temazcal,
en las manos de mi bisabuela,
mientras que yo fui parido
en la cama de un hospital
sin la presencia de nadie.
Porque a mis tres meses
mi madre me destetó
para trabajar lejos de casa,
dejándome con mi tía María
quien me daba leche en polvo.
Porque a mis cinco años
la familia migró a Jobel,
donde arrancaron mi primera lengua
e impusieron en mí un saber del mundo,
distinto al de mi abuelo Domingo.
Porque a mis diez años
conocí la injusta muerte
al ver que una simple diarrea
le arrebató la vida
a mi prima Lucía.
Porque a mis quince años
me distancié de mi padre
cuando asumió un cargo en su pueblo,
desde entonces todo cambió
y nunca más volvimos a jugar.
Porque a mis dieciocho años
entré a una universidad pública
donde comencé a escribir
mi árbol genealógico,
la vida de mi pueblo.
Porque a mis veintiocho años
escribí mi primer libro
donde narro las historias de mi abuela,
que nunca alcanzó a leer
ni a escuchar de mí.
Soy un privilegiado
Porque a esta edad
alguien afirma que lo soy,
y al decirlo invalida
el hilo de mi historia.




