Tierra Adentro
Fotografía de @visualmemories_ en Flickr, 2008. CC BY-NC-SA 2.0
Fotografía de @visualmemories_ en Flickr, 2008. CC BY-NC-SA 2.0

MAJTAKTIOSE XIUIT NEKTSIN

Majtaktiose xiuit nektsin.

Momauan ekimitxochit.

Moixtololouan tapotokej xochimayit,

motsontsin pésma.

Tikuejmolaki itech motakochitalis

amo uel nikochi.

Se, ome, eyi.

Niolintoya eyi tonal.

Ika anestesia uan uitstepos

nikixmat milini mochokalis.

Monemilis

nechixtayeualtij itsalan in tilmaj istak

iuan in pajti ampicilina.

Mochokalis ikuikat in kaxtil,

nikelnamiki.

¡Moalmasal!

ONCE AÑOS ABEJITA

Once años abejita.

Tus manos flor del gasparito.

Tus ojos abiertos el floripondio,

tus cabellos helecho.

Tu sueño inquieto

mi insomnio.

Uno, dos, tres.

Tres días de parto.

Entre la anestesia y las agujas

reconocí tu llanto hechizo.

Tu vida

me desvaneció entre las sábanas

con olor a ampicilina.

Tu llanto canto de gallo,

me alertaba.

¡Hora de tu almuerzo!

TINECHTENTOKAK

Tinechtentokak kampa in taltsin.

Nokuetaxo ijkon chijchiujtok

nietoya itech momaxak.

Nitajtoua maseual yejua ika nikmattok.

Niajuiak kemej kópal.

Nimomati mokalijtik.

Itech moikpal titokotsietok,

tikalaxoj ika mokuittamal piktok.

Tikmelaua motson nextik.

Ojtimej tein ajsij itech mokesuan

uan nesij mokotsteistauij.

Motanemilil mokitskijtokej itech kópal

ompa…

poliouij moixtololouan.

SOY LA TIERRA

Soy la tierra que sembraste.

En mi piel está labrado

que fui parte de tu vientre.

Lo sé porque hablo tu idioma.

Huelo a copal.

Me hallo en tu casa.

Sentada tú en la banca de madera,

curtida por tus nalgas cubiertas.

Extiendes tu cabello bicolor.

En el laberinto de tus piernas

se asoman tus tobillos.

Sostenidos en el copal tus pensamientos

ahí…

se pierden tus ojos.

TIPATANTINEMI

Tipatantinemi itech Xonokoujxochit.

Tsijtsilintiuj kipipina in nekti ika tiok

Tikajuialia nokanijtik ika monektsin.

Tikpajtia notonal tentsonpek.

Tsitsikitsin uan ixmatat

tikajokui inexkayot in nemilis.

VUELAS

Vuelas sobre las flores del jonote.

Zumbando recoges el néctar

de la divinidad.

Aromatizas mi boca con tu miel.

Sanas mi alma agridulce.

Chiquita e intrépida

recoges la memoria de la vida.


Autores
Artista multidisciplinaria originaria de la comunidad de San Miguel Tzinacapan. Es actriz y escritora en náhuatl y español. Su búsqueda artística se centra en la recuperación estética de la sabiduría, así como en la vida cotidiana de Tzinacapan. Ha enfocado su trabajo en la escritura de cuentos y radiocuentos. Es autora del libro Encuentro de Historias y Sonidos de San Miguel Tzinacapan y el Mundo (2019, PACMyC) escrito en náhuatl con traducción al español, inglés y francés. Participó en la antología Aproximaciones decoloniales a las nuevas etnografías en San Miguel Tzinacapan, México. Tres de sus radio-cuentos son parte de Monstrua, Antología de 10 Escritoras Mexicanas (UNAM). Fue becaria del Fondo Nacional para la Cultura y las Artes (FONCA) en tres emisiones (2013, 2019 y 2024), en la disciplina de Letras en Lenguas Indígenas. Actualmente coordina el colectivo Tokatsin, que trabaja en tres líneas: artes escénicas, conciencia planetaria y soberanía alimentaria.