Tierra Adentro
Fotografía de Bernardo Aravena, 2007. Recuperada de Flickr. CC BY-NC-ND 2.0
Fotografía de Bernardo Aravena, 2007. Recuperada de Flickr. CC BY-NC-ND 2.0

Tɨxari

Mana neyuhayawaka nepauyuyahɨa, nekwa ha eriwa kepaɨ meta ketiɨyɨ, wa’atɨ ne tukari pɨtiwake

Neputiuma, neteuta xitaɨtɨ pɨreta tsinixɨ,pɨnetsitataraxɨ haka yauta mieme hepaɨ, putatekixɨ xari haxú wewiyari hapaɨ,

Hinaɨri yemietɨ heukutariketɨ naitɨ putaxɨ, kɨye hapaɨ nepauti kaxanaxɨa wa’atɨke pɨrawitekie xei haniyari paatiwe xawari makawiwieni hepaɨ peuta wiwiexɨa.

Nepixei tiyixaiyetɨ pɨrewamieka hayutatsenatɨ ne xuriya  ɨkwetɨ ne hetsie mukuneikakai.

Nekwa ha eriwa kenemɨyɨ,xeikɨa nepaeriwa tiyixaɨyetɨ rewatɨa ne hatsia,netsa wiyatɨya netsita pɨnat+,netsa kwetɨyeikakai.  Nepa hiwakai, nepanati tsanixi hiwarikɨ,nepu’uxixɨ,ne  niuwetɨ nekwa hatɨa ne niuki nepauyahɨa.

Nekwa eriwa kewa nemeyuhayawaxɨ, nekwaraku maikai kewaa nemeyutiwaunikekai, mana nepuyeikakai nekayumaiwetɨ.

Kaiwatɨ nepunkumarixɨ, wa’atɨ ne tiumɨ

Wa’atɨ ne tiumɨ  manapatɨ nemawitekietsie ne anɨte ,ne xawari mautawiwiexietsie.

Desde las cenizas

Me quedé estancada y ahí me perdí, no recuerdo cómo fue o cómo pasó, siento como si el tiempo nunca hubiera transcurrido, algo dentro de mí se había roto, me rompió como se rompe el carrizo de las montañas, se rompió como la olla de barro, lento, poco a poquito y en pedazos hasta no quedar nada, caí como un árbol recién talado o cortado que cae de un jalón y sus hojas se deshojan y salen volando.

Vi cómo la sombra acechaba mi cuerpo saboreando la humedad de mi sangre recién despellejada.

No recuerdo nada de mí, sólo recuerdo la oscuridad que se postró encima de mí, me abrazó tan fuerte y me apretaba cada vez más, sus manos cubrían mi cuerpo para no soltarme. Gritaba, hasta agrietarme la garganta, me cansé, me quedé ronca y mi voz se perdió.

No sabía dónde se habían quedado mis partes, no sabía dónde buscarlas, estaba en aquel laberinto en medio de la nada. Me quedé quieta, tal vez morí.

Tal vez morí aquel día que talaron ese árbol, me habían cortado mis alas, mis pedazos de hojas y me habían deshojado.

Ne nepɨ hɨkɨ

Ne nepɨrawiya tatei Yurienakatsie ne ɨkatekɨ,

Ne xikɨri  nemutaweke  nepɨyiane hɨritsie.

Ne Hikuri niawarieya maiwe nepɨyɨane.

Soy yo

Soy yo la tierra bajo mis pies,

el espejo que brota entre las montañas. 

soy el canto de la jícara sagrada.