Antsetik tij bavajometik chamo’/ Mujeres chamo’ músicas

6 octubre, 2025

Antsetik tij bavajometik chamo’

Ta jk’an ta jk’elbe yutsil stalel xkulejal jteklum. 

Ta jk’an ta jvules ta jol ti jbats’i k’ope, 

xchi’uk chik’ejinkai ta jbats’i k’op.

Li xi’ele la sjip komel jbats’i k’optike. 

Ta’na li’e chik’opoj, chivachinaj xchi’uk ta jk’an vokol ta jbats’i k’op, 

xnichimaj ko’onton ta svob jteklum, 

xkuxet ko’onton ta syutsilal vob, 

chik’ejin ta jbats’i k’op yu’un mu xch’ay ta jol li jkuxlejale, 

ta jk’ej ta ko’onton slo’il jyayatak iloletik, 

ta jts’ibabe sbijilil ta tulan, 

ta jk’ejinta yip bats’i antsetik

yu’un mu xch’ay ta jol.

Jech chilaj o batel, 

chik’opoj xchi’uk ta jk’an vokol ta jbats’i k’op, 

chi-ak’otaj chik’ejin xchi’uk yutsilal vob.


Mujeres chamo’ músicas

Quiero reconectarme con las raíces de mi cultura.

Quiero recordar el idioma de mis ancestros, 

y cantar en tsotsil.

El miedo arrojó al olvido nuestro idioma.

Pero hoy hablaré, soñaré, rezaré en tsotsil, 

me deleitaré con la música tradicional de mi pueblo, 

caminaré al ritmo de las notas musicales, 

cantaré en mi idioma para nunca olvidarme de mi legado,

abrazaré los rezos de mis abuelas curanderas,

las escribiré en la corteza de los árboles de roble, 

cantaré la lucha de mis compañeras tsotsiles y tseltales

para nunca olvidarlas.

Y así moriré,

hablando y rezando en mi idioma,

bailando y cantando con la melodía del arpa y la guitarra. 

Poeta, traductora maya tsotsil de San Juan Chamula, Chiapas, 1995. Licenciada en Lengua y Cultura por la Universidad Intercultural de Chiapas 2013-2017. Cursó la Maestría en Estudios E Intervención Feministas en el Centro de Estudios Superiores de México y Centroamérica, UNICACH-CESMECA, 2019-2021. Asistió al Programa de Escritura Creativa del Programa Internacional de Escritura de la Universidad de Iowa E.U, en 2021. Premio Estatal de la juventud 2021 en la categoría Fortalecimiento a la Cultura Indígena.

También te puede interesar...

Portada de "Alondra", Ana Basilio. Colección Tierra Adentro, FCE, 2025.

Adelanto

Alondra

Ana Karen Basilio

Radio portátil. Fotografía realizada durante la actividad del Estudio Mário Novais: 1933-1983.. Recuperada de Flickr. CC BY-NC-ND 2.0

Ensayo

Una vieja radio

Delmar Penka

Ensayo

El conocimiento de la muerte

Noel René Cisneros

Ensayo

Onomatopeyas en tseltal

Delmar Penka