{"id":59182,"date":"2026-02-19T07:00:00","date_gmt":"2026-02-19T13:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/?p=57730"},"modified":"2026-09-24T11:21:39","modified_gmt":"2026-09-24T17:21:39","slug":"urkumanta-runa-shimi-yanka-shimi-el-kichwa-de-los-andes-la-lengua-de-la-nada","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/?p=59182","title":{"rendered":"URKUMANTA RUNA SHIMI: \u201cYANKA SHIMI\u201d\/\u00a0\u00a0 EL KICHWA DE LOS ANDES: \u201cLA LENGUA DE LA NADA\u201d"},"content":{"rendered":"\n<div style=\"height:33px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\"><strong>Urkumanta Runa Shimi<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\"><strong>\u201cYanka shimi\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:33px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-\u00bfYanka shimita rimankichari?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-\u00bfImatak chayka?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-Alli alli rimankika kay yanka shimitaka<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">**********************************************<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:33px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00d1uka mamami ashtakata allikachin karka cuyikunata charinata, ashtawanpachaka chaywan mikuna kakpi hatuna kakpi yanaparin karka, shinami Ecuador mama laktamanta Imbabura markapika runa llaktakunaka wiwakunata wi\u00f1achishpa charin. Wawa kashpaka, \u00f1uka \u00f1a\u00f1akunawan ashtakata rinayan karka pukllashpantin cuyiman kiwata kuchunkapak, chaypimi tuparin karkanchik \u00f1ukapa tiuyupa churi, ushikunawan pukllankapak. Tukuy punchakunami wasiman kimilla kiwa hunta allpakunaman rin karkanchik kiwata pallankapak. Shuk pintu baytata hapishpa, shuk maki charinapash wankushka uziswan rin karkanchik, kaspiwan charyanaka \u00f1a tukurishkarka.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Panchupa Allpaman \u00f1ami chayashrkanchik, chaypimi Francisco shutiyuk tayta kawsashkanka nin. Camuendo ayllullaktapika tukuy allpakunami shutita charin. Chayashpallami yurakunaman witikashpa, capulista mikun karkanchik. Tamya punchakunapika kimilla kuchunkapak purin karkanchik, \u00f1a chakishka pacha chayamukpika karuta purishpa \u00f1uka mamawanka Rinconadakaman rin parkanchik, chaypimi urku sikipika ashtaka yaku tiyaymantaka kiwa\u00e1sh tiyan karka, chaypipashmi huyaylla, chiriklla, uchilla, punchapampa pakchaku tiyan.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00d1a cuyipa kiwata kuchunpaka shayarinakukpimi shamurka ayllukuna. Paykunawan ashtakata rimarkanchik tukuymanta, yachana wasimanta kumpakunamanta, ashtaka asirkanchik imatalla punchan punchan rurashkatak yarishpa. \u00d1ukapa \u00f1a\u00f1ata uyashpa shukta runa shimitaka rimakta uyarin karka, \u00f1ukapakpash shuk uyarin karka. Paypa mamaka Compa\u00f1iamanta karka chaypi kawsashpa chayralla Camuendo llaktaman kawsankapak shamushkarka.\u00d1uka mamami nin karka Compa\u00f1\u00edamanta runakunaka kichwata sinchilla, shukta shutilla riman. Shinallatakmi chay llaktamanta runakunapash sinchi, millay runakuna nin karka.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ashtakatami chay \u00f1a\u00f1a imasha kichwata rimakta uyanayan karka shikanlla uyarinkpi.Payka imachikkunataka shukman tikrachishpa riman karka, nishunlla \u00f1ukaka shina<strong>yar<\/strong>i nikpika payka <strong>shi<\/strong>nayri nin karka shi shimikupi shinchita rimashpa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kiwata pallanakushpami rimashpantin karkanchik chymi payka tapuwarka:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-\u00bfYanka shimita rimankichari?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-\u00bfImatak chayka?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-Alli alli rimankika kay yanka shimitaka<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ashata asini yarirka. Chaymanta yuyaypi kashpa upalla uyarkani\u2026 Imatak ninata mana atinarirkachu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00d1a wasiman tikrashpami \u00f1uka mamaman willarkani ayllukunata rikurkanchikmi nishpa, shinallatak tapurkani:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-Mamita,  \u00bfimashpata yanka shimi nin?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-\u00d1ukanchik shimita shini gintikunaka rimanka, \u00bfnachu uyashkanki?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Chayta uyashpa ashtakata manllarirkani.-Imashpatak yanka shimitaka nin. Nachu kichwa ninchik.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-\u00d1ukanchikka runa shimitami rimanchik, shinapash shina pantata wakin gintikunaka yanka shimi nishpa rimanlla.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:33px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Runa shimi<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>kichwa shimi<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>muyu shimi<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>achik mama tarpushka<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>yana allpa mikllakpi wi\u00f1ashka<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u00f1ukanchik runa yawarta sisayachinki<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>pakalla kallpashpa<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>upalla pawashpa<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>kaypi chaypi waskashina chapurishpa<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>ugaltu wachakushna sapi tikrashkaKichwami kanki.<\/em><\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:33px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Yarinimi wawa kawsaypi runa shimi imasha shunkuman chayamushkata. \u00d1uka mamami tukuyta rikunata kichwapi yachachirka, paktami urkuman witsikarkanchik, waykukunata pawarkanchik, chiriklla pachatapash chakiwan takarishpa, \u00f1ukanchik kawsayta urkukunapi tarpurkanchik kichwata rimashpantin. Runa shimiwan pakta kawsarkanchik, kay shimika runakunapa shimimi, hana allpakunapi kumpakuk, imapash kayka mana yanka ninkapakka kanchu.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Runa shimika runakunapa shimimi kan. Ecuador mamallaktamanta kichwa runakunami kanchik ninchikmi, chayta nishpaka tukuy kay allpa mamapi runa kanchik nishpami rimanakunchik. Urkumanta kichwaka ninan yachaykunatami rikuchita ushan chaymi punku paskashka shina kan, \u00f1ukanchik shimiwanka kay kawsaypi imashalla killkakatinata awanatapashmi yachanchik. \u00d1ukanchik shimiwanka aylluyarishpa kawsanatami yachanchik. Pakta hatarinatapash yachanchik imalla watarishka llakikunapi kashpapash. \u00d1ukanchik runa shimika huyayllapacha shimikumi, paywanka sumakruraykunata siray ushanchik, imasha \u00f1ukanchik runa kay, yay kakta willachiy ushanchik.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Karu ayllullaktamanta kichwa runakunaka llakta yachaytami hatun tiksimuyushina kawsanchik. Hanamanta muyumuni nishpaka, \u00f1ukaka muyushpantinmi imatak nikunitaka yachani. Muyushpa hamuktani. Muyumuni nikushpaka \u201cmu\u201d shimmikuta uyashpa \u00f1uka umapash kawsarin, \u00f1uka aychapash kuyurin, umayuyaykunapash shamun. Shinami rikuy ushani Loma Kunka hanamanta ayllullaktata, Tayta Imbaburatapash kimiklla rikushpa wasimantami rikukun yani, shinashpa imasha rishpa tikramushpa, muyushpa kaypi kutin kani yani. \u201cMu\u201d shimikuka mana shuk killkayllaka kanchu, paymi shuk sumak yuyayta karakun, paymi Kay pachamanta, Hawa pachawan, Uku pachawan, Chayshuk pachawanpash chimpachishpa kutin kayman tikrachikun.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kaytaka pakta yuyaywan kuyurishpa, yaypi kashpa, kawsashpammi rimay usharina. Rishpa tikramuni, muyumuni.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kashna sumak yachaykunaka mayhan shuklla yura runakunapakllami&nbsp; yachay tiyan nikkunapaka mana kayka yachay kankachu. Chaymi coloniapi (kunankaman) kichwataka chusha, na alli, uchilla, yanka nin yarka. Tayta Katsa Cachiguango ninmmi imasha mishukuna kay allpakunaman yaykumurka llakichinkapak, shinallatami hatarikunapipash, kunankaman kashka, chaypi yura kanchik nishka mishukunaka yachachirka kichwatapash, runakunatapash millanayachishpa kawsanata shinami yanka shimi nishka yuyay kallarirka, nimapakpash mana vali shimi nishpa shutichishka(Cahiguango,2008, p. 5).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Runakunata millanayachik unkuytami wi\u00f1achin colonialidad nishka yuyayka, kaypika shuklla yura runa, shuklla yuyay, shuklla shimi, shuklla ushay, shuklla llakta, tukuymi yura kana yan, kari kana, warmikunata munana, patrircadota wi\u00f1achina, runakunata millanayachina, kullkitalla llamkana nin. Mana rikuy usharkachu imasha \u00f1ukanchikka charirkanchik \u00f1ukanchik yachaykunata, imalla llaktata apanata, imashalla kawsanata \u00f1ami yacharkanchik, shinapash nimata na charinchu yarka. Ashtakatapacha \u00f1ukanchik umapi chayta satishka, chaymi kunankaman chay millanayachiyka \u00f1ukanchik yaypi yaykushpa tiyarishka, chaymi yanka shimi nishpara rimanchik.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Imatak yuyayta usharin kikinpa shimi nima na kanchu nikpika. Imatak yuyayta usharin kikin kay, kikin llakta, kikin ayllu yanka kan nikpika. Imatak yuyayta usharin kikinka yanka, chushami kanki nikpika. Kashna kutin kutin nikpika ninan llakiriymi tiyanka \u00f1ukanchik umapi, yuaypi, shunkupi. Pipash yankami kan\/kanki nishpaka ashtakatami nanachishpa, llakichishpa, kawsaypillata wa\u00f1uchinakun. Mishukunaka shutichishpa, santukunapa shutita churay kallarirka. Nima shimita na charinchu yashpa shina&nbsp; rurashpa, ama rimaychikchu nishpapash llakichirka, shinapash upalla kanka yashkankami, kaypi aylluwan kichwapi rimanakunchikrami, \u00f1ukanchik shimipi shutirinahunchikrami.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yura kana yuyayka colonia unkuytami killpashka chariyakun, shinami mayhan yura runa kakpika paymanka ushayta kushpa hawapi churashpa allikachishpa rikuna yuyay wi\u00f1arishka, chaymanta shukkunataka nallikachishpapash rikuna nishka. Shinami Orientalismo kamupika Zaid nin kashka pipash hawapi churarishpa hatunyana ushayta charishpaka chay ushaywanmi yuyaykunapi, kawsaykunapi, ruraykunapi ashtakata niy kallarishka mayhan runa ashtawan ushayta charina nishpa(Zaid, 2008, p. 43). Chay hawapi churarishpa ushayta chariktami autoridad nin, chay ushaywanmi imashalla indigena kana yuyayta wi\u00f1achishka, imashalla indigena kashpaka rikukuna, imashalla shimita rimana, imashalla llaktapi kawsana, shina yuyaykunata pantata wi\u00f1achishka. Chashna panta yuyaykunawanmi kunanpika shuk llaktamanta runa warmita kitipi purikukta rikushpaka shuk mishupa wasipi llankanatami mutsurikun yanka.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:33px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Runakunataka, salvaje, indio, ind\u00edgena nishpa shutitchirka. Imasha ind\u00edgena kana kan nishpa yuyaykunata wi\u00f1achirka. Imasha indigena kanatami yuyaypi tarpukun, panta yuyayta, chaymi yan payka imapash na kanchu, payka imatapash na ninchu yan, uchillayachin. Chaymi ninanta allikuta hamutana kanchik imasha puntamantapacha chay autoridad, hawapilla shuklla yuyayta churashpa ind\u00edgena imasha kana kan yuyayta wi\u00f1achi ushahukta, shinallatak mayhan mishukuna hatunyarishpa kashnami indigenata yachakukuni nikkuntapash alli rikushpa yaypi kana(Zaid, 2008, p. 43). Indigena yuyayka shikanyanmi pikuna ayllullaktamanta runakuna kanchik nishpa kichwa, shuar, waorani nishpa shutirinchik. Indigea yuyaytaka allikuta rikuna kanchik maymantatak rimakun, pitak nikun.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:33px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u00d1ukanchik shimi<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>llaktalla sumaktak ashnahuk shimi<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>mamapa huyaywan shamparishka shimi<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>mishkilla shunkuwan rimanata yachachinki<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>shual shual tamya shina tallirishpa<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>kikin wikita tukuy pachapi tsirapanki.<\/em><\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:33px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Runa shimika mana yanka shimika kanchu. Mishukuna \u00f1ukanchik allpaman shamushpami ashtakata llakichishpa, millanayachishpa, wa\u00f1uchishpapash \u00f1ukanchik yachay, kay, shimikuna yankami nirka. Shina\u00e1sh kaypimi kanchik. Kaypimi kichwapi yuyarishpa mushuk \u00f1ankunata katinkapak munanahunchik, rishka ayllukunata yarishpa, \u00f1ukanchik shimita hatunyachishpa mushuk killkana llaktakunata katichinkapak, awana ukukunata, shuyuna ruraykunapa, takiunata mirachinkapak mishkilla shimiwan shinashpa kay sinchilla kawsaykunata yallinkapak.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:100px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\"><strong>El kichwa de los andes<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\"><strong>\u201cLa lengua de la nada\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:33px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-\u00bfT\u00fa hablas la lengua de la nada?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-\u00bfA qu\u00e9 te refieres?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-Veo que hablas muy bien esta lengua de la nada.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">**********************************************<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:33px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">A mi madre le encantaba criar cuyes; pero no solo le gustaba, tambi\u00e9n era un medio de autonom\u00eda econ\u00f3mica para las familias de las comunidades kichwas rurales de los Andes ecuatorianos de Imbabura. En la infancia, a mis hermanas y a m\u00ed, nos gustaba salir a jugar y cortar la hierba para los cuyes porque eran los momentos del encuentro con mis primos. Todos los d\u00edas camin\u00e1bamos hacia algunos terrenos f\u00e9rtiles cerca de casa para cortar la hierba. Agarr\u00e1bamos una manta vieja para cargar lo recogido y para cortar llev\u00e1bamos una oz envuelta de tela en su mango porque el de madera ya se hab\u00eda ido.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Lleg\u00e1bamos a Panchu Allpa, all\u00ed donde vivi\u00f3 un se\u00f1or llamado Francisco. En la comunidad de Camuendo cada terreno tiene su nombre. Al llegar subimos a los \u00e1rboles y comimos capul\u00ed.&nbsp; En \u00e9pocas de lluvia nos \u00edbamos a los terrenos cercanos de la casa para cortar, en \u00e9pocas secas la traves\u00eda era m\u00e1s larga junto a mam\u00e1. Camin\u00e1bamos hacia la Rinconada y los pliegues de esta monta\u00f1a donde el agua reposaba, aguardaba la fertilidad, adem\u00e1s que tiene una bell\u00edsima, fr\u00eda y peque\u00f1a cascada cristalina.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Cuando empezamos a cortar la hierba para la alimentaci\u00f3n de los cuyes, ya hab\u00edan llegado mi prima y mi primo. Habl\u00e1bamos de la escuela, nos re\u00edamos de las travesuras del d\u00eda a d\u00eda. Cuando escuchaba a mi prima, siempre me parec\u00eda que su kichwa era de un sonido diferente al m\u00edo. Su madre era de la comunidad cercana de La Compa\u00f1\u00eda y acababan de mudarse a Camuendo. Mi madre me dec\u00eda que en la comunidad vecina el kichwa era m\u00e1s directo y de un sonido fuerte. Las personas tambi\u00e9n eran de car\u00e1cter fuerte y aguerrido. Me daba mucha curiosidad escuchar los sonidos de su kichwa porque los verbos terminaban diferente, por ejemplo si yo dec\u00eda <em>shina<strong>yar<\/strong>i<\/em> que significa \u201c\u00a1haz!\u201d mi prima dec\u00eda <strong><em>shi<\/em><\/strong><em>nayri<\/em> con fuerza de voz en <em>shi<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mientras cort\u00e1bamos la hierba y convers\u00e1bamos, mi prima me dijo:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-\u00bfT\u00fa hablas la lengua de la nada?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-\u00bfA qu\u00e9 te refieres?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-Veo que hablas muy bien esta lengua de la nada.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tal vez me re\u00ed. Me qued\u00e9 pensando y en silencio&#8230; No sab\u00eda qu\u00e9 responder.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Regresamos a casa y le cont\u00e9 a mi madre que vimos a mi primo y prima cortando la hierba. Tambi\u00e9n le pregunt\u00e9:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-Mam\u00e1, \u00bfpor qu\u00e9 dicen <em>yanka shimi<\/em>?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-As\u00ed se refiere la gente cuando habla nuestra lengua, \u00bfno la has escuchado?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Me qued\u00e9 impactada. Me pregunt\u00e9: \u00bfPor qu\u00e9 es <em>yanka shimi<\/em>? \u00bfPero no es kichwa?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">-Nosotros hablamos <em>runa shimi<\/em>, pero la gente tambi\u00e9n se refiere equivocadamente como la lengua de la nada.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:33px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Runa shimi<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>lengua kichwa<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>lengua semilla<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>sembrada por la madre luz<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>crecida en el regazo de la tierra negra<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>floreces como lianas en la sangre runa<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>haz recorrido entre las sombras<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>fluyendo en silencio<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>permitiendo a tus venas desprenderse despacio<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>como ra\u00edces de un abuelo eucalipto.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Kichwami kanki.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Recuerdo la presencia del <em>runa shimi<\/em> en toda mi infancia. Mientras aprend\u00eda de mi madre la pedagog\u00eda de la crianza desde el kichwa, subimos monta\u00f1as, atravesamos quebradas, tocamos el fr\u00edo con los pies, dibujamos nuestra huella en los andes. Convivimos con el idioma runa <em>shimi<\/em>\/kichwa, el refugio del p\u00e1ramo; nada de esto se acercaba a nada.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Runa shimi<\/em> significa la lengua de la persona. Las y los kichwas en Ecuador, nos autoindetificamos como runa que significa ser humano\/a, persona con dignidad y agencia. Hablar el kichwa serrano o <em>runa shimi<\/em> es una puerta abierta al conocimiento andino, es una forma propia de leer y tejer el mundo. Es un c\u00f3digo para habitar en colectivo. Una fuente de resistencia para cuidarnos de las estructuras de poder jer\u00e1rquicas. Una belleza para bordar el arte y comunicar al ser runa.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Las y los runas kichwas rurales habitamos un mundo de conocimientos conectados al territorio. Si pronuncio <em>hanamanta muyumuni<\/em>\/&#8221;vuelvo de arriba&#8221;, yo comprendo el mensaje en circular, pienso en espiral. Con solo escuchar el morfema \u201cmu\u201d de <em>muyu<strong>mu<\/strong>ni<\/em> hago conexiones neuronales y mi cuerpo va y viene con mi imaginaci\u00f3n. Observo im\u00e1genes de Loma Kunka (comunidad alta), siento cercano al cerro Imbabura que cubre mi hogar, y observo movi\u00e9ndome entre los espacios hasta volver al m\u00edo. El morfema \u201cmu\u201d no es solo una s\u00edlaba, es el gatillo para el conocimiento circular, me conecta de este tiempo a otras <em>pachas<\/em> como <em>Kay<\/em>, <em>Hawa<\/em>, <em>Uku<\/em>, <em>Chayshuk<\/em>.&nbsp; Es un movimiento que hay que vivirlo, sentirlo, hablarlo. Voy y vuelvo, <em>muyumuni<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Esta capacidad de pensamiento no entra en lo hegem\u00f3nico; por ello, en la colonia (hasta el momento) pensaron que el kichwa era vac\u00edo, bajo, reducido, nada. Tayta Katsa nos dice que, tanto en la colonia, la independencia, la rep\u00fablica, la modernidad hasta hoy el desprecio fue el mecanismo de dominio hacia los kichwas y sus hablantes que di\u00f3 resultado el aparecimiento del t\u00e9rmino <em>yanka shimi<\/em> o lengua que no vale o lengua que no sirve (Cahiguango,2008, p. 5).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Para la colonialidad solo cab\u00eda un sujeto, un pensamiento, una lengua, un poder, una rep\u00fablica, una naci\u00f3n con idea blanca, masculina, heterosexual, patriarcal, racista y capitalista. No pudieron ver que ten\u00edamos nuestro propio conocimiento, idioma, un sistema pol\u00edtico, administrativo, espiritual, social, econ\u00f3mico y pensaron que no ten\u00edamos nada. Nos metieron tanto esa idea&nbsp; que la colonialidad del ser impera y seguimos nombrando el kichwa como <em>yanka shimi<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00bfQu\u00e9 ocurre cuando te dicen que tu lengua est\u00e1 vac\u00eda? \u00bfQue tu identidad est\u00e1 vac\u00eda? \u00bfQue tu territorio y los tuyos est\u00e1n vac\u00edos? \u00bfQu\u00e9 ocurre cuando te dicen que eres nada, vac\u00edo? Sin duda esto trae consecuencias graves, traumas, negaci\u00f3n, etc. Decir que algo\/alguien es nada, es un despojo, bajo, una muerte frente a la existencia. Cuando nos bautizaron y nombraron como los santos, cuando nos prohibieron hablarlo pensando que nos callar\u00edamos, aun as\u00ed, seguimos hablando y nombr\u00e1ndonos con el <em>ayllu<\/em> en kichwa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">La idea de blanquitud es como una manta que cubre a la colonia creando cierta autoridad de aquellos que se consideran blancos sobre los otros. Tal como dice Zaid en su libro <em>Orientalismo<\/em>, esa autoridad se forma, se irradia, se difunde como verdaderas de manera persuasiva en las ideas, valores, percepciones, tradiciones.(Zaid, 2008, p. 43). Por lo tanto, esa autoridad ha creado la idea del ind\u00edgena y su aspecto, la idea de lengua ind\u00edgena, de territorio ind\u00edgena, etc. Por eso hay la idea de que si ves a una mujer kichwa rural en la ciudad es porque necesita trabajo de empleada dom\u00e9stica.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">A los kichwas nos llamaron salvajes, indios o ind\u00edgenas. Crearon una idea de lo que es o debe ser un ind\u00edgena. Nos reducen a lo ind\u00edgena, a la idea de nada, de objetos dominados. Por ello es tan importante estudiar la autoridad hist\u00f3rica que crea la idea de ind\u00edgena y a aquellas personas que son una autoridad en materia del indigena (Zaid, 2008, p. 43). Lo ind\u00edgena siempre ser\u00e1 diferente a pueblos y nacionalidades kichwas, shuaras, waoranis, etc. Lo ind\u00edgena, difiere desde d\u00f3nde y qui\u00e9n lo diga.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u00d1ukanchik shimi<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>idioma con sabor a llakta<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>trenzado con los afectos de mam\u00e1<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>eres la voz del coraz\u00f3n brotando poes\u00eda<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>shual shual caes como gotas de lluvia<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>esparciendo tu savia en todas las pachas.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">El kichwa no se acerca ni un mil\u00edmetro a la lengua de la nada. Fue tan abrupta, salvaje y racista la colonia, que nos ense\u00f1aron con sangre que nuestro conocimiento, identidad e idioma, no serv\u00eda. Pero aqu\u00ed estamos, <em>kaypimi kanchik<\/em>. Escribiendo otras formas posibles desde el kichwa que aguarda la memoria de toda una naci\u00f3n\/<em>ayllu<\/em> y se expande para crear territorios escriturales, visuales, gr\u00e1ficos, textiles y musicales, cargados de poes\u00eda en tiempo de caos.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:100px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Bibliograf\u00eda:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Cachiguango, Luis Enrique. \u201cKatsa\u201d. <em>El runa shimi o kichwa a trav\u00e9s de la historia. Cuadernos de formaci\u00f3n y capacitaci\u00f3n de los(as) voluntarios(as) de Cielo Azul<\/em>, no. 2, agosto 2008.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Edward W. Said. O<em>rientalismo<\/em>. DeBolsillo, 2008.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Urkumanta Runa Shimi \u201cYanka shimi\u201d -\u00bfYanka shimita rimankichari? -\u00bfImatak chayka? -Alli alli rimankika kay yanka shimitaka ********************************************** \u00d1uka mamami ashtakata allikachin karka cuyikunata charinata, ashtawanpachaka chaywan mikuna kakpi hatuna kakpi yanaparin karka, shinami Ecuador mama laktamanta Imbabura markapika runa llaktakunaka wiwakunata wi\u00f1achishpa charin. Wawa kashpaka, \u00f1uka \u00f1a\u00f1akunawan ashtakata rinayan karka pukllashpantin cuyiman kiwata kuchunkapak, chaypimi &#8230; <a title=\"URKUMANTA RUNA SHIMI: \u201cYANKA SHIMI\u201d\/\u00a0\u00a0 EL KICHWA DE LOS ANDES: \u201cLA LENGUA DE LA NADA\u201d\" class=\"read-more\" href=\"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/?p=59182\" aria-label=\"Leer m\u00e1s sobre URKUMANTA RUNA SHIMI: \u201cYANKA SHIMI\u201d\/\u00a0\u00a0 EL KICHWA DE LOS ANDES: \u201cLA LENGUA DE LA NADA\u201d\">Read more<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":59913,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[6],"tags":[3257,72,3258,3042,14],"ppma_author":[3256],"class_list":["post-59182","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ensayo","tag-ecuador","tag-ensayo","tag-kichwa","tag-lengua","tag-memoria","infinite-scroll-item"],"acf":[],"authors":[{"term_id":3256,"user_id":0,"is_guest":1,"slug":"tsaywa-samay-canamar-maldonado","display_name":"Tsaywa Samay Ca\u00f1amar Maldonado","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/?s=96&d=blank&r=g","avatar_alt":"","avatar_decorative":"","author_category":"","first_name":"Tsaywa Samay","last_name":"Ca\u00f1amar Maldonado","user_url":"","job_title":"","description":"Mujer kichwa de la comunidad de Camuendo, Ecuador. Es psic\u00f3loga, escritora, traductora y columnista biling\u00fce en <em>El Universo <\/em>. Autora de libros como: <em>Shunku-yay<\/em> (2021), Kawsarina<\/em> (2023), <em>Yani<\/em> (2025). Coordinadora\/co-editora de <em>Rimaykuna<\/em> (2025), su obra ha sido reconocida con el Premio Dar\u00edo Guevara Mayorga (2024), el galard\u00f3n \u201cAlma 593\u201d (2022) y el Festival de Poes\u00eda La Estaci\u00f3n del Arte (Espa\u00f1a). Su trabajo ha sido presentado en Europa, \u00c1frica y Am\u00e9rica. Ha colaborado con textos para SUR-SUD, T&amp;T Clark, Abya Yala y antolog\u00edas internacionales. Escribe poes\u00eda, cuentos, ensayos, entre otros."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59182","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=59182"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59182\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":59915,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59182\/revisions\/59915"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/59913"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=59182"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=59182"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=59182"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fppma_author&post=59182"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}