{"id":56007,"date":"2025-02-24T07:00:00","date_gmt":"2025-02-24T13:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/?p=56007"},"modified":"2025-04-23T17:37:27","modified_gmt":"2025-04-23T17:37:27","slug":"sa-abtel-li-bat-la-jornalera","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/?p=56007","title":{"rendered":"Sa\u2019 abtel li bat \/ La jornalera"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Lek xa jlikel xanavemunkutik lok\u2019el ta pat mok, jk\u2019elojkutik ech\u2019el stuk\u2019il Restaurante La negra. Ch\u2019abal jbeinel, k\u2019ajom sikotan muk\u2019tik naetik. Xjaxax och ta ko\u2019nton sikil malk\u2019ak\u2019al. Alonsoe sk\u2019elolan yora ta sk\u2019opojeb juju likel, ta jot sk\u2019obe snitojun. Nom to\u2019ox ta xbak\u2019 talel xanobal karo ka\u2019i. K\u2019un to xjoch\u2019lij vulel syantail ik\u2019al Chevrolet ta kichonkutik, ik\u2019 sut\u2019an snenal. Xva\u2019et likel pukuk yu\u2019un, ch\u2019abal to lek kotijem xlevev xa vulel li sti\u2019e. Mu\u2019yuk ka\u2019i skoltaun li Alonsoe. Kee mak ta xi\u2019el. Xpochlij smak sti\u2019 karo ka\u2019i, jopbilun xa ox muyel ta chotlebal. Alonsoe mu\u2019yuk la kil me jope muyel ek, mu\u2019yuk jchi\u2019uk jch\u2019ulel. \u00bfMe jvaich taje?, ch\u2019ay ech\u2019el jnopben.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Naka ta t\u2019ajal banamil li ts\u2019unbaletike. Xchik\u2019chun sk\u2019ixnal k\u2019ak\u2019al, lajcheb ora chi-abtejkutik. Lubem kok jk\u2019ob, ta jti\u2019bae sts\u2019ujlajan ta xyal jchik\u2019, chi\u2019lek\u2019an ta xk\u2019ot ta sti\u2019il yanal ke. Ak\u2019o me jlapoj jpok\u2019 yo mu xi k\u2019ak\u2019, ja\u2019 xa ta xchik\u2019van spusinal ya\u2019luk. Mu stak\u2019 xi kevajkutik ta ste\u2019el ts\u2019usube, me sta satik li supervisoraetike ta xak\u2019ik utel.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Voljee la kich\u2019 jajantael, skoj to jk\u2019un chi-abtej, \u00a1<em>Apresutare, india, vamos, vamos, no seas tortuga. Todos a trabajar!<\/em>, ta st\u2019axolan sk\u2019ob ta schikote avan, naka xa mu ta xi sjisbikun ta jk\u2019ob. Vo\u2019on sk\u2019elojun ba\u2019yuk, nopol xa sk\u2019uxul ye ta jsat. Yantik j-abteletike sjislajan no\u2019ox ta x-ak\u2019batik tsitsel ta yokik, oy k\u2019ox tsebetik to jk\u2019un ta x-abtejik ek. Ja\u2019 xa no\u2019ox chalik li yantike, y<em>a las golpearon, est\u00e1n llorando. <\/em>Jnitvanejetike ta sk\u2019anik xlaj stulel ku\u2019unkutik juju sep ta k\u2019ak\u2019al li sat ts\u2019usube.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Li vulkutik li\u2019 ta Tolimane jutuk xa mu jtob ora la yich\u2019 ku\u2019unkutik ta karo. Jna\u2019uk ono\u2019ox tsots abtele mu\u2019yuk jch\u2019un li tal jechuke. Ta autobus li vulkutik, ja\u2019 j-ik\u2019vanej talel li Oscare, li lok\u2019kutik tal ta Jobel. Na\u2019tik to k\u2019u yepal toje yo sa\u2019an tal epal vinikiletike. Ja\u2019 yabtel o, xojtikin buy yajval abtelal ta nom buch\u2019u ta sk\u2019anan sviniktakike.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ta autobuse li lub talel ta chotlej, jpat jxokone avan ta kiklej, ta xi va\u2019i ka\u2019i. Oscare k\u2019ajom jkoj yak\u2019 yalkunkutik ta ve\u2019el. Mu xkojtikin li banamil bu li ve\u2019kutike. Ta yut karoe ta sts\u2019el ventana chotolun; ta slikebale jun yutsil banamil kil xcholet ech\u2019anuk komel. Ja\u2019 to sba li lok\u2019 o ta kosilal. K\u2019alal li totskutik ta Jobele jk\u2019upin to ox talel sk\u2019elel beetik. Ech\u2019 k\u2019u sjalile yak\u2019bun ch\u2019aj. Ta\u2019lo ka\u2019i chotlej, ma\u2019uk xa ta ko\u2019nton k\u2019usi ta x-ech\u2019anuk ta jsate.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ch\u2019abal jtaoj o lek kabtel chib ja\u2019vil stsutsel jchanune. Jech\u2019oxal li tal li\u2019e,&nbsp; jun xemuna sk\u2019an sts\u2019aki oxib u li\u2019 oyun ta Jaliskoe. Ka\u2019vilale jelaven ta lajuneb xcha\u2019vinik. Mu\u2019yuk o k\u2019usi x-ayan ku\u2019un. Yanuk li jbankiltake oy lek snaik; k\u2019alal tsuts xchanunike sta no\u2019ox yabtelik. Yanuk vo\u2019one jeche\u2019 malub k\u2019ak\u2019al ku\u2019un. Lek ta xkich\u2019 lo\u2019iltael yu\u2019unik ch\u2019abal k\u2019usi jna\u2019 spasel k\u2019uxi li ch\u2019i tale, \u00bfme yu\u2019un mu xa na\u2019 xa ve\u2019 yo ch\u2019abal k\u2019usi chanop chak\u2019an ta akuxlejale?, \u00bfme yu\u2019un li\u2019 sbatlej osil achi\u2019inoj o atot ame\u2019 ta smalk\u2019inot avaloje? La kak\u2019be yipal chanun. K\u2019alal tsuts ku\u2019une ch\u2019abal bu jta kabtel. Ka\u2019i lo\u2019il yalbun kamiko Pedro, oy me abtel ta Jalisko me chak\u2019ane, Virginia. Lek me tojolil, tey to\u2019ox li k\u2019ot ta abtel ek, xi yalbun k\u2019alal jta jbakutik ta Jobel jun k\u2019ak\u2019ale.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&nbsp;Ta slikebe xi muyubaj chiabtej, ta jsa\u2019 jtak\u2019in jtuk. Jlo\u2019 no\u2019ox me sat ts\u2019usube, ja\u2019 ti k\u2019u yepal sk\u2019an ko\u2019ontone. Me ja\u2019o mu\u2019yuk ilvanemik supervisoraetike yolobaj ja\u2019 ta jtulan li bu staoj smuk\u2019tikil satake. La vi\u2019e ta xkat ko\u2019nton mu xnikav jk\u2019ob.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Buch\u2019utik xnikaj sk\u2019obik li jchi\u2019iltake lek ta spasik kanal. Yanuk vo\u2019one k\u2019ajomal ta jta vakib, vukub reja ta k\u2019ak\u2019al. Yantike x-jelav to o\u2019lol yepal ta staik. Lik jvul ko\u2019nton, mu sts\u2019in ech\u2019el jtak\u2019in ma li\u2019e, la jnop. Skoj ep jch\u2019om la yiktabun jchanun ta universidade li tal ta sa\u2019 abtel. Ak\u2019o me te k\u2019un xa tojbun, xi li jbankil olontale. Mu jna\u2019 me ja\u2019 xa ta stik\u2019bun ta jsat k\u2019alal mu\u2019yuk k\u2019usi ta jnoptik, lek no\u2019ox jun ko\u2019ntontik jujun k\u2019ak\u2019al, xie. Xko\u2019laj ch\u2019abal k\u2019usi jna\u2019 jk\u2019antik, xi li slajebal la sk\u2019oponune.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Lik jk\u2019oponjbakutik xchi\u2019uk yantik tsebetik, ta jlo\u2019iltabekutik stsatsal li abtele. Ep utilanel, uts\u2019intael ta xkich\u2019kutik ta supervisoraetik. Ja\u2019 xa no\u2019ox oy buch\u2019u j-abteletik lek yo\u2019ntonik yiluke, ta spat ko\u2019nton, ta xk\u2019oponvanik, ta xchi\u2019invanik ta lo\u2019il. Jujun sobe ko\u2019ol ta xlik jtsak jsurkokutik ta abtel. Vo\u2019one ta xi kom ta be; mu xi tojob ta abtel, mu xnik jk\u2019ob. Oy ak\u2019ol to ste\u2019el ts\u2019usube mu jta ta tulel. Ta xi muy ta jluchleb xi ich\u2019et jchi\u2019uk, xko\u2019laj ch\u2019in chotlebal pasbil ta tak\u2019in. Sk\u2019ixnal k\u2019ak\u2019ale ta slubesvan ta jek, xpululet sk\u2019ak\u2019al banamil li\u2019e. Sjik\u2019ik\u2019ul yik\u2019 spoxiltak ste\u2019el ts\u2019usube naka jat\u2019isajel chispasbun. Manchuk makal jni\u2019 ta tsajal pok\u2019e ta jik\u2019 ochel. Yanaltake yan sba solepal, s-ats\u2019lajan xch\u2019ininul jbek\u2019tal jnukulil yu\u2019un k\u2019alal ta skap sba ta k\u2019ak\u2019ale. Tsajub xa ta jot\u2019junel ku\u2019un me jnukulile.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Skoj lajunyoxvinik mil jch\u2019ome lek xa ka\u2019i k\u2019alal la yalbun Pedro oy abtele. Batan ta tuch\u2019 ts\u2019usub me ep avile, tey ta xtoj talel avu\u2019un. Jk\u2019otel ta ko\u2019nton. Mu\u2019yuk la kak\u2019be yipal stsutsesel jtesis ta chanune. Oyuk xa jtituloe na mu \u201clisensyada\u201d, xi utat xa. Chotolun ta jun opisina jechuke.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Vokol xa ono\u2019ox tsuts ku\u2019un jkarera ta turismo k\u2019alal li chanunaj to\u2019oxe. Na\u2019tik k\u2019ucha\u2019al, mu xkom ta jol me vune. Me la jam jpoke, me jk\u2019opon jbel cha\u2019bel ts\u2019ibe, ta smuts\u2019 sba stuk jsat yu\u2019un. Xi nijluj likel ta vayel, naka nikavel ta xi yak\u2019bun me sk\u2019oponel vune. Chanvo\u2019 jchanubtasvanejetike vokol li sjelavesikun ta universidad, la jcha\u2019chan yu\u2019unik vaxakchop materya skoj li komukan yu\u2019unike. Jch\u2019unoje ja\u2019 skoj muk\u2019un li cha\u2019och ta chanune: vukub ja\u2019vil la jkechan k\u2019alal li lok\u2019 ta kobache. Ts\u2019akal to la jnop, lek yabtelik jbankiltak tsutsem xchanunike, stukike oy lek stituloik. Yanuk vo\u2019one ch\u2019abal k\u2019usi x-ayan ku\u2019un. Mu\u2019yuk o stsuts li jtesise. Mu xka\u2019ibe smelol ta yabtelanel.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">K\u2019alal li lok\u2019 tal ta jnae ch\u2019abal buch\u2019u xkojtkin, kamiko Pedroe mu\u2019yuk xtal. Ta be la kojtikinan talel jchi\u2019iltak ta abtel, ep li talkutik. K\u2019u kepal li vulkutike la kich\u2019kutik ch\u2019akel yu\u2019un jnitvanejetik ta abtel. Vo\u2019on tojol tsebunkutike jmoj jvayeb nakutik, skojol kojol jtemkutik. Oyunkutik van lajuneb xcha\u2019vinik ta vo\u2019 ko\u2019ol chivaykutik ta jbej ch\u2019in nae. Jchi\u2019iltake mu xkojtikinan buch\u2019utik, naka yantik lum bu likemunkutik talel. Oy yantike xchi\u2019uk snup xchi\u2019il talemik, stukike slekoj o bu ta xvayik; buch\u2019utik stukik kerem viniketike yan o bu snailik ek.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jlome ta osiltik chi-abtejkutik, jlom xtoke ta empakadora. Ta nae k\u2019ajom ta x-ochik buch\u2019utik lek sk\u2019oponik supervisoraetike; stukike toyol ta xtojatik. Jech yalbun jun ants, Rosario sbi. Lek xk\u2019opoj, stuke ta empakadora ta x-abtej jubatel, me jelav yorailike ta xlok\u2019ik ta osiltik ek.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">K\u2019alal li vule la yelk\u2019anbikun jtak\u2019in. Ja\u2019o la kikta komel ta yut jxonkol, ja\u2019 ti mi ch\u2019ay ku\u2019un ta abtelaltike. Ta smalil k\u2019ak\u2019al sut vaykune ch\u2019abal k\u2019usi jta. Mu jna\u2019 buch\u2019u abolaj, bat o jech. Li\u2019 ne xi ich\u2019et xa jchi\u2019uk jselular xchi\u2019uk jtarjeta sventa bu chi-stojike.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jujun sobe ik\u2019 to osil chilikutik. Ta ve\u2019ebale nat xa ox cholol buch\u2019u ta sk\u2019an sve\u2019elik. Jlome atinemik ox, yanuk vo\u2019one jujun mal chi-atin, mu sobuk xvik\u2019 jsat. Xchi\u2019uk to jk\u2019un jna\u2019 xi ve\u2019, solel chikom ta be. Li\u2019e naka sujom k\u2019usitik chich\u2019 pasel. Ta atinejabale sk\u2019an jchol jba jmak kavil jujun malk\u2019ak\u2019al, me mu\u2019yuk jchol jbae nat xa ox buch\u2019utik jelavemik. Malael sk\u2019an ja\u2019 li jbek\u2019tal s-ats\u2019lajet ta solepal xpoxiltak yanal ts\u2019usube.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Oy vinik ants nupul to\u2019ox vulike li\u2019 ta xch\u2019ak sbaike, yalbun Rosarioe. Oyuk anup achi\u2019il la vule, Virgina, sk\u2019an xa k\u2019el lek. Li\u2019e oy tsebetik ta spojik me jmalaltike, xi. Jun yepal tsebunkutik li\u2019 chi-abtejkutike. Ta xlo\u2019laj sjolik ta yan ants li viniketik ta xvulik ta abtele. Buch\u2019utik stukik ta xvulike, li\u2019 ta staan snupike. Vo\u2019on eke la kojtikin jayvo\u2019 kerem viniketik ta xk\u2019oponvanik. Yolobaj ta xtal noch\u2019vanikuk bu chi-abtejkutike, yo\u2019ntonik meyvanikuk. Ja\u2019 xlajik o yiluk jech jtse\u2019intatik eke. Oy tsebetike yolobaj ta slo\u2019laik keremetik. Yan viniketike xvinaj abtel no\u2019ox batem ta yo\u2019ntonik, ma\u2019uk sk\u2019oponel tseb talemik.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jun k\u2019ak\u2019ale ja\u2019o chololun ta jmala jve\u2019el, sta jsat jun kerem ta sk\u2019elun. Snijan sba k\u2019alal ya\u2019i jk\u2019ele. Alak\u2019 sba yeloval sat, yamal jich\u2019il kerem. Yak\u2019oj sat bu xi bate. Sjalil to lik k\u2019oponvanuk, tseb, \u00bfme xu\u2019 jk\u2019oponot? Le\u2019 xa kak\u2019oj jsat ta atojolale, xt\u2019elt\u2019un yanal ye k\u2019opok. La jak\u2019be k\u2019usi sbi. Alonso, xi. K\u2019upil ka\u2019ibe sbie, lik o jk\u2019opon jbakutik.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Alonsoe k\u2019un xlaet sk\u2019opojel, va\u2019va\u2019 sat kerem. Bij snopben, xchi\u2019uk xnik sk\u2019ob ta abtel. Ak\u2019o me ko\u2019ol xi likutik, stuke naka xjelav no\u2019ox. Xnoj no\u2019ox yu\u2019un me srejae. Alonsoe likem ta Chamo\u2019 k\u2019ucha\u2019lune. Ja\u2019 no\u2019ox ta Acala nakalik xchi\u2019uk stot sme\u2019. Stuke jal xa li\u2019 ta x-abtej xchi\u2019uk sbankiltake, me ta\u2019lo ya\u2019ik k\u2019u sjalile ta sutilajik batel ta yosilalik.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yoxibal xa ox u jlekobin tal jbakutik xchi\u2019uk Alonsoe, ja\u2019 xa xniknun o ko\u2019nton ta stojolal, yanuk ta abtele mu\u2019yuk nik o jk\u2019ob. Ta jnop jubatele jech me jta junuk j-abtel vinik xi sk\u2019anun, xi smanbun jk\u2019u\u2019 xchi\u2019uk k\u2019usi jk\u2019ane, xu\u2019 me jkechan abtele. Ja\u2019 mu jna\u2019 me xpich\u2019 yo\u2019nton stojbun li kil ne.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Alonsoe lik smalaun ta ve\u2019ebal jujun sob. Bak\u2019intike ta sjelbun jsurko ta abtel, ta xak\u2019bun ta jbi k\u2019u yepal sta ta tsobel stuke. K\u2019unk\u2019un li nop yu\u2019un.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Lik xanavkun xchi\u2019uk ta abtelaltik, ko\u2019ol ta xbat ve\u2019kunkutik. Rosarioe yak\u2019 venta oy xa jkeremale. Lik yalbun jun k\u2019ak\u2019al ak\u2019o bijkun jchi\u2019uke, ak\u2019o jk\u2019el lek ba\u2019yuk me smelelil k\u2019anbilune. Yantik viniketike naka no\u2019ox ta xk\u2019upinvanik ya\u2019ik. Yepal ch\u2019in tsebetik ta xvulukane ta xlo\u2019laatik ta viniketik, li\u2019 ta slik yolike. Yanuk Rosario chabjee lo\u2019labat sjol xchi\u2019il ta jun t\u2019ust\u2019us tseb, yach\u2019il to svulel. Nitbat la sk\u2019ob, ja\u2019 yolobaj ba\u2019i ta xmeyvan li tseb likem ta Veracruse. Yak\u2019bik <em>la Gorda<\/em> yixtol bi. Tsebe xchuvajib o sjol viniketik yu\u2019un, nat yak\u2019ol sjol yakan k\u2019otem me stseke. Sjayal chile ta o\u2019lol xchu\u2019 k\u2019otem sti\u2019iltak. Yolbaj xbutbun xanobal ta x-ech\u2019 ta sts\u2019el viniketik keremetik. K\u2019alal ta xuxubtaate ja\u2019 xa xlaj o, ta xlik tse\u2019inuk. Me abtel talem le\u2019ene, xi chi k\u2019alal kil eke.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jech ono\u2019ox la sta jsat me jlom tsebetike. Ja\u2019 ba\u2019yel ta stsakbik sk\u2019ob keremetik, ta x-ech\u2019 spikbik snekeb me oy bu sjel sba xchi\u2019ukike. Oy keremetike ja\u2019 xlajik o ek, yolobaj xa ta xpikvanik. Kilojan xa buch\u2019utik jech ta spasike ta jts\u2019ebu jbe.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Chabjee, ja\u2019o x-ik\u2019ubin xa vinajel ta xtal ya\u2019i vo\u2019, sujomunkutik ta abtel. Tey xnoch\u2019et talel ta jsurko skoltaun li Alonsoe. Ta jpatkutike te xtal Gorda xchi\u2019uk yantik tsebetike. Ko\u2019ol sbaik, naka tse\u2019imol, pipintavanej yesik. Ma\u2019uk lekil abtel batem ta yo\u2019ntonik. G\u00fcero xchi\u2019uk Rosarioe jelavemik ta jbabe, ak\u2019ol surkoik. Naka jtuch\u2019kutik no\u2019ox me sat ts\u2019usube. Ja\u2019 to ka\u2019ikutike x-avanik xa li yantike, <em>vayan a un hotel<\/em>, x-ch\u2019e\u2019etik. Gordae sts\u2019otanoj xa sk\u2019obtak ta spat li G\u00fceroe, mu\u2019yuk la kil me buts\u2019e.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mu jna\u2019 me snopoj k\u2019usi la spas li muk\u2019ta tsebe, me mu\u2019yuk staoj sat oy yajnil li vinike. Balom ch\u2019ich\u2019 sni\u2019 iktae ta majel yu\u2019un Rosario k\u2019alal ilate. Nit x-utbat lok\u2019el sk\u2019ob ta spat li vinike, xt\u2019axlajan ti majel ta sate. Te x-avavet jochilanat. Buch\u2019u ko\u2019ol stsoboj sba ta x-abtej xchi\u2019uke k\u2019ajomal xa te k\u2019elvanemik k\u2019ucha\u2019al vo\u2019onkutik eke. Jlikel te ts\u2019ijil jk\u2019elojkutik, ch\u2019abal buch\u2019u xpojvan. <em>P\u00e9gale m\u00e1s, m\u00e1s fuerte<\/em>, xi no\u2019ox sk\u2019oplal ta yan antsetik li Rosarioe. Ja\u2019 ch\u2019akvan li G\u00fceroe, spajes yajnil: <em>Ey,<\/em> <em>tranquila, c\u00e1lmate, ya estuvo, ya estuvo<\/em>. Mu\u2019yuk sta\u2019be sba yipik kil. Rosarioe muk\u2019ta ants, yanuk Gordae ch\u2019in tseb, ta sju\u2019benal muk\u2019 ta k\u2019elel, yich\u2019oj van vuklajunebuk sya\u2019vilal. G\u00fceroe bij ono\u2019ox yeloval ta k\u2019elel, tsajal sat natil ju\u2019bem vinik. Joyol yisim ta yolon ye, sta o li sna sjol slapoje, svalk\u2019unojbe no\u2019ox sk\u2019ob skamisa. Jecha\u2019al ta xlo\u2019laj sjol li tsebetik yu\u2019une. Jubem tsebe toybil xa likel yu\u2019un xchi\u2019iltak. Bal mu\u2019yuk ilvan supervisaorae, ja\u2019o ak\u2019ol to batem k\u2019elvanuk. Lavi ne xchi\u2019bal xa k\u2019ak\u2019al ch\u2019abal o xvinaj ta abtel li Gordae. Mu\u2019yuk la kilkutik voljee, naxe. Te nan me mu\u2019yuk xkux o, ip van ya\u2019i majele. Buch\u2019u mu\u2019yuk ta x-abteje ta xtsakluj sbi ta vun, ta stsulesbat stojol.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bak\u2019intike ta sta jsat ta xk\u2019elat ta yan tsebetik li Alonsoe. Va\u2019 xa yoxibal u jchi\u2019in jbakutike oy xa kiloj ta stse\u2019intaat. Ta xkap jol yu\u2019un. \u00bfJech ka\u2019tik xi yiktaun me yak\u2019 venta jal svixune?, xi ko\u2019ntone. Stuke sna\u2019oj vo\u2019on xjelav jyijile, ak\u2019o me ch\u2019abal kalojbe k\u2019usi ja\u2019vilal vok\u2019emun. Yanuk Alonsoe chex kerem to, chanlajuneb ja\u2019vil jmuk. Bak\u2019intike ta jta ta nopel me jech xal sk\u2019anojune. Me\u2019el xa chkil li anoviae, ta jnop ta x-albat. Mu xi paj ta snopel. Me oy buch\u2019u och ta ko\u2019ntone ta sjelbun jkuxlejal ya\u2019luk. Alak\u2019 sba o jujun k\u2019ak\u2019ale, ch\u2019abal k\u2019usi chopol. Me och kit\u2019ixe ja\u2019 chopol ne\u2019.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">La jkach\u2019ubtas to kabtelkutik xchi\u2019uk li Alonsoe, chanib to u chikomkutik. J-abteletike xlok\u2019 x-ochik no\u2019ox, jech sjel sts\u2019ak sba. Me yu\u2019un van ta sjel batel yabtelik, mu jna\u2019. Yavil no\u2019ox yan o xa tseb keremetik ta xvulike. Ja\u2019 no\u2019ox bak\u2019intike oy sutik talel, ta jcha\u2019ta jbakutik ta ilel. Jlome ta xbatik o.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ta sti\u2019il mok bu kabtelkutike ep jchonolajel ta xvul jujun malk\u2019ak\u2019al: oy k\u2019u\u2019il, xonobil, ve\u2019lil, uch\u2019bajel. K\u2019alal jchan slajesel tak\u2019ine mu xkil sts\u2019in jutebuk. Alak\u2019ik sba vexiletik la jmanan, xchi\u2019uk jbota. Ta jman, ja\u2019 stu chi-abtej chka\u2019ie, xi chi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Me chilok\u2019kutik ta pat moke sk\u2019an alel ba\u2019yuk, oy jk\u2019elvanejetik. Yepal jech ta xlok\u2019ik kiloj, oy sutik tal oy ch\u2019abal xa. Ta jnope yu\u2019un van ta xjatavik o batel jech. Oy ta x-ochik o ta yakubel me j-abteletik li\u2019e. Jlome sjik\u2019ananik xchuvajesobil sjolik, buyuk no\u2019ox ta xchone. Jlome ta sten sbaik ta pox, ch\u2019abal xa ta x-abtejik. Jelel tos me stalel ants viniketike. Rosarioe ch\u2019abal xa sta o jsat vi yoxibal k\u2019ak\u2019ale, mu jna\u2019 me yu\u2019un lok\u2019ik xa batel. Ch\u2019abalik xa xchi\u2019uk xchi\u2019il. Mu jna\u2019 me lok\u2019ik ta patmok. Vo\u2019one mu\u2019yuk xi lok\u2019 o va\u2019i sjalil jvulel ta abtele. Alonsoe yalbun ba ve\u2019kunkutik ta spat, oy la xojtikin bu lek ve\u2019lil ta smeltsanik. Naka pechuka, muslo, pierna sna\u2019 xak\u2019ik, xi yutun. Pich\u2019 ko\u2019nton yu\u2019un. Li jun yernex li\u2019e la jch\u2019unbe lok\u2019el, ko\u2019ol jmoj ta jkuxkutik xchi\u2019uk li Alonsoe. Sts\u2019ijlajan li pat moke, mal xa k\u2019ak\u2019al. Jna\u2019oj jujun savaro rominkoe oy jchonilajeletik. Yanuk li\u2019e jeche\u2019 stsavavet jbek\u2019tal chixanav. Mu xa xi\u2019, vinik achi\u2019uk, xi li Alonso yilbun xi\u2019el ta jsate, to jlek x-ixtol lo\u2019ilaj ta jek. Mu jna\u2019 buy chiyik\u2019un batel.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\"><strong>La jornalera<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Alonso y yo caminamos agarrados de las manos, nos dirigimos al restaurante La negra. La calle est\u00e1 vac\u00eda. De repente el intenso fr\u00edo de la tarde me cala el coraz\u00f3n. Alonso no deja de responder mensajes en su celular, a cada rato me suelta de la mano. De pronto una camioneta se detiene enfrente de nosotros. Es una Chevrolet negra con los vidrios polarizados. Sus llantas traseras levantan abundante polvo que me enceguece. Se abren las puertas, un hombre me jala con violencia y me sube al asiento trasero. Estoy completamente muda, Alonso no est\u00e1 conmigo. No s\u00e9 en qu\u00e9 momento me solt\u00f3 de la mano. Escucho rugir el ruido del motor. \u00bfEs un sue\u00f1o?, quiero despertar, \u00bfqu\u00e9 est\u00e1 pasando?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Trabajamos doce horas debajo del sofocante calor, la gorra que uso no me cubre completamente de los rayos del sol. Estoy agotada, el sudor me escurre de la frente, a cada rato me limpio con el dorso de mi mano. Las matas de uva no dan suficiente sombra para descansar; adem\u00e1s, lo tenemos prohibido. Las supervisoras nos vigilan todo el tiempo.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ayer, una mujer alta y de piel morena me grit\u00f3. \u00a1Apres\u00farate, india, vamos, vamos, no seas tortuga! \u00a1Ey, todos a trabajar!, golpeaba las palmas de su mano amenazante. Pas\u00f3 cerca de m\u00ed, tra\u00eda un chicote en la mano, con su voz fuerte sent\u00ed que me iba a pegar. A las muchachas que pizcaban lento las golpe\u00f3 en sus pies. Las vi llorar. Los supervisores nos obligan a terminar las grandes parcelas diarias, nos presionan a gritos.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Viajamos veinte horas en autob\u00fas hasta Tolim\u00e1n. De haber sabido c\u00f3mo era el trabajo lo hubiera pensado mejor. El proveedor que nos trajo hasta aqu\u00ed se llama \u00d3scar, salimos de San Crist\u00f3bal con \u00e9l. Saber cu\u00e1nto cobr\u00f3 por traernos aqu\u00ed. \u00c9l se dedica a llevar gente a diferentes centros de producci\u00f3n vin\u00edcola, as\u00ed escuch\u00e9 en el camino que ven\u00edan platicando dos hombres. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">En el autob\u00fas me cans\u00e9 de estar sentada muchas horas, me empez\u00f3 a doler la espalda, luego el cuello, ni qu\u00e9 decir de las nalgas entumidas. Deseaba estar de pie, estirarme. Me hab\u00eda tocado un asiento pegado a la ventana. Al principio disfrut\u00e9 ver el paisaje. Nunca hab\u00eda viajado tan lejos. Despu\u00e9s me aburr\u00ed. Hasta que en el camino nos bajaron a comer, fue s\u00f3lo una vez, en un lugar que no conoc\u00eda.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Una semana m\u00e1s y cumplo tres meses trabajando en Jalisco. Llevaba dos a\u00f1os sin un trabajo estable en San Crist\u00f3bal, por eso vine aqu\u00ed. Yo no tengo nada. Mis hermanos, en cambio, son profesionistas y tienen casa y trabajo. Se burlaban de que yo no estuviera haciendo algo provechoso con mi vida. Me la he pasado viviendo en la casa de mis padres. Mis hermanos me cuestionaban, \u00bfacaso no sabes comer, Virginia? \u00bfNo piensas trabajar un poco? \u00bfCrees que nuestros pap\u00e1s te van a mantener toda la vida? Termin\u00e9 mi licenciatura, pero no hall\u00e9 trabajo. En una ocasi\u00f3n me encontr\u00e9 a Pedro en San Crist\u00f3bal, un excompa\u00f1ero de la escuela. \u00c9l me sugiri\u00f3 que viniera aqu\u00ed. Es una buena oportunidad, adem\u00e1s pagan bien, me convenci\u00f3.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Al principio estaba feliz. Cuando las supervisoras se distra\u00edan, me com\u00eda las uvas que pod\u00eda, buscaba las m\u00e1s grandes. Ahora ya no se me antojan, solo me preocupa pizcar r\u00e1pido. Tengo compa\u00f1eros que ganan bien, son \u00e1giles para recolectar. Yo con trabajo alcanzo a juntar seis o siete cajas diarias. Empec\u00e9 a preocuparme, as\u00ed como voy no ganar\u00e9 mucho dinero, pens\u00e9. La escuela me dej\u00f3 muchas deudas, tuve que pedirle dinero prestado a mi hermano mayor. Al principio \u00e9l me dec\u00eda, hay me pagas poco a poco. Pasaron cinco a\u00f1os y termin\u00e9 la escuela. De repente \u00e9l empez\u00f3 a gritarme, cuando regres\u00e9 a la casa de mis padres, \u00a1\u00bfno piensas en nada, Virginia?!, vives como si no tuvieras preocupaciones. Entend\u00ed que algo deb\u00eda de hacer. Ahora estoy aqu\u00ed, aguantando el calor y las humillaciones. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Las supervisoras me rega\u00f1an por lenta. En las ma\u00f1anas inicio el trabajo igual que mis compa\u00f1eros, pero despu\u00e9s me atraso mucho. Tardo en cortar las uvas. Cargo una banquita de aluminio y la uso para subir y alcanzar los frutos altos. El calor me sofoca, me cansa. El exceso de pruina de las uvas me hace estornudar, a\u00fan no estoy acostumbrada. Me cubro la nariz y boca con un pa\u00f1uelo rojo. Tambi\u00e9n el polvo que cae de las hojas me provoca comez\u00f3n en la piel. Mis brazos empiezan a ponerse rojos y sarnosos de tanto estar rasc\u00e1ndolos. &nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Si no fuera por mi deuda, a lo mejor no estar\u00eda aqu\u00ed. A veces pienso que estudi\u00e9 en vano, ni mi tesis de licenciatura termin\u00e9. Si la tuviera lista me llamar\u00edan \u201clicenciada\u201d, a lo mejor hasta tendr\u00eda un trabajo decente. La carrera de turismo era p\u00e9sima. Cuando abr\u00eda un libro para leer solo alcanzaba a ver tres, cuatro palabras y me quedaba dormida. En todos los semestres de la licenciatura tuve que recursar ocho materias. Culpo de eso a mi edad; me postul\u00e9 a los veintis\u00e9is a\u00f1os. Cuando sal\u00ed de la preparatoria dej\u00e9 de estudiar siete a\u00f1os. Despu\u00e9s vi a mis hermanos con un buen trabajo. Ellos se titularon y encontraron un pago seguro. En cambio yo nunca le encontr\u00e9 sentido a la escuela, me costaba escribir. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sal\u00ed de San Crist\u00f3bal sin conocer a nadie. Mi amigo Pedro no quiso venir conmigo. En el autob\u00fas viajamos hacinados. Aqu\u00ed, en el campo, los supervisores nos dividieron por \u00e1reas de trabajo, y tambi\u00e9n nos asignaron dormitorios diferentes. A las solteras nos ubicaron en un cuarto especial. Somos treinta mujeres durmiendo en la misma habitaci\u00f3n, las literas de tres niveles est\u00e1n pegadas unas a las otras. Mis compa\u00f1eras vienen de diferentes estados del pa\u00eds, ninguna nos conocemos. Tambi\u00e9n hay parejas que llegan a trabajar aqu\u00ed, a ellas les asignan otros cuartos. Los hombres solteros duermen en una habitaci\u00f3n distinta. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Somos muchas las mujeres que trabajamos en el campo, muy pocas son ubicadas en las bodegas o empacadoras. Ah\u00ed solo entran quienes se llevan bien con alguna supervisora, ellas ganan m\u00e1s que nosotras. Eso me platica Rosario, quien estuvo ah\u00ed por un tiempo, luego decidi\u00f3 regresar al campo con su pareja.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">En mi primer d\u00eda de trabajo me robaron el poco dinero que tra\u00eda. Lo dej\u00e9 guardado debajo de mi almohada, pens\u00e9 que si lo andaba conmigo podr\u00eda perderlo. Ocurri\u00f3 lo contrario. Esa tarde ya no lo encontr\u00e9. No supe qui\u00e9n me lo rob\u00f3. Ahora cargo a todos lados mi celular y la tarjeta en donde me depositan el sueldo. Cada ma\u00f1ana nos levantamos a desayunar temprano, el comedor se llena r\u00e1pido. A veces ya no alcanzamos asientos. Algunos prefieren ba\u00f1arse al levantarse. Yo me ba\u00f1o cada tarde, es necesario porque sudo mucho. La vida aqu\u00ed tiene otro ritmo, todo es apresurado, hay que comer y asearse r\u00e1pido, todas las filas se hacen largas.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mi amiga Rosario me platica que los trabajadores que llegan con pareja, aqu\u00ed conocen a otras personas y se separan. Si tienes pareja, Virginia, tienes que cuidarla, porque si no te la roban, me aconseja. Aqu\u00ed somos m\u00e1s mujeres que hombres. Rosario me habla de aquellos j\u00f3venes que llegaron solteros y regresaron a sus tierras con mujer. Mi amiga tiene raz\u00f3n. Yo he conocido a varios j\u00f3venes que se portan bien conmigo; intentan abrazarme y esperan a que yo les sonr\u00eda. Hacen eso porque hay muchachas a quienes les gustan los coqueteos. Pero tambi\u00e9n hay j\u00f3venes que vinieron a trabajar de verdad, que no les importa ver a las muchachas, solo se enfocan en llenar sus cajas y cobrar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Un d\u00eda, mientras hac\u00eda fila para mi desayuno, me percat\u00e9 de un joven que no dejaba de mirarme; era guapo, de piel morena y delgado. Cuando lo qued\u00e9 mirando agach\u00f3 la cabeza, se puso nervioso. De repente se acerc\u00f3 y se atrevi\u00f3 a preguntarme, \u00bfpuedo hablar contigo?, sus labios temblaban. Le respond\u00ed pregunt\u00e1ndole su nombre. Alonso, me dijo con voz suave y dulce. Empezamos a salir. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Alonso es muy paciente, sus manos son \u00e1giles para cortar uvas. Si comenzamos juntos cada surco, pronto me rebasa, sus cajas se llenan r\u00e1pido. \u00c9l y sus padres fueron expulsados de Chamula, ahora tienen casa en Acala. Alonso lleva varios a\u00f1os trabajando aqu\u00ed con su hermano mayor. Si termina su contrato se va a su casa por un tiempo, pero luego de un tiempo regresa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Alonso y yo cumplimos tres meses de novios. \u00c9l hace que me olvide de este trabajo dif\u00edcil. Me pregunto si \u00e9l es el hombre que necesito, si ser\u00e1 quien me quiera y acepte comprarme ropa. Yo dejar\u00eda de trabajar. Solo espero que cuando se entere de mi deuda no se moleste conmigo. \u00c9l es lindo, me espera todas las ma\u00f1anas para desayunar. En el campo me ayuda a pizcar las uvas de mi surco, algunas veces pone mi nombre en sus cajas de uva como si yo las hubiera hecho. &nbsp;&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Rosario sabe que Alonso es mi novio. Ella me advierte que tenga cuidado, que me fije bien si realmente me quiere. Y ella tiene raz\u00f3n, los dem\u00e1s hombres solo buscan acostarse con una mujer, la abandonan despu\u00e9s de embarazarla. No quieren ser responsables. Pero hay muchachas que tambi\u00e9n coquetean a los hombres, se acercan a prop\u00f3sito a quien les gusta. &nbsp;&nbsp;&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Al G\u00fcero, esposo de Rosario, le coquetea una muchacha a quien le apodan la Gorda por su apariencia voluminosa. Es grande f\u00edsicamente, pero tan solo tiene diecis\u00e9is a\u00f1os. Lleg\u00f3 hace poco de Veracruz. Se viste muy atractiva, usa faldas cortas que le llegan arriba de las rodillas; se pone blusas escotadas; camina contone\u00e1ndose cerca de los hombres para llamarles la atenci\u00f3n. Sabe lo que quiere. No se ve que haya venido aqu\u00ed para trabajar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Antier nos apresur\u00e1bamos a pizcar, ve\u00edamos las nubes amontonarse. Alonso trabajaba cerca de m\u00ed. La Gorda y sus amigas ven\u00edan atr\u00e1s, re\u00edan y chiflaban. No trabajaban en serio y nos pasaron r\u00e1pidamente. El G\u00fcero y Rosario iban delante de nosotros, en otra fila. De pronto escuchamos gritos y risas, \u00a1vayan a un hotel! Nos percatamos que la Gorda ten\u00eda al G\u00fcero abrazado de la cintura. No mir\u00e9 si lo bes\u00f3.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">No s\u00e9 si la Gorda estaba consciente de lo que hac\u00eda; Rosario se dio cuenta, y no dud\u00f3 en lanzarse sobre ella golpe\u00e1ndola furiosa. Nadie se atrevi\u00f3 a defender a la Gorda. Rosario la jal\u00f3 del cabello y con el pu\u00f1o cerrado la golpe\u00f3 en la nariz que se cubri\u00f3 de sangre. La Gorda grit\u00f3, pero sus amigas huyeron. Era la primera vez que yo ve\u00eda una ri\u00f1a, no me atrev\u00ed a separarlas. No pod\u00eda creer lo que estaba ocurriendo. La Gorda se lo busc\u00f3. Rosario la sigui\u00f3 golpeando hasta que el G\u00fcero decidi\u00f3 separarlas; trat\u00f3 de calmar a su esposa, \u00a1tranquila, ya estuvo!, mientras otras mujeres gritaban, \u00a1p\u00e9gale m\u00e1s fuerte!, se lo merece la quitamaridos. A la Gorda la levantaron unas cuantas mujeres, las supervisoras nunca se percataron del pleito.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pasan los d\u00edas y seguimos trabajando normal. La Gorda, en cambio, ya no se present\u00f3 el d\u00eda siguiente. A lo mejor se report\u00f3 enferma por el efecto de los golpes que recibi\u00f3. Si no nos presentamos a trabajar esto se refleja en nuestros registros de la ma\u00f1ana; podemos reportar enfermedad de \u00faltimo momento, pero si no lo hacemos nos descuentan una buena cantidad de sueldo. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Con lo que le pas\u00f3 a Rosario, empiezo a fijarme en una mujer que pasa cerca de nosotros y le sonr\u00ede a Alonso. Me doy cuenta porque todo el tiempo Alonso y yo estamos juntos. Aqu\u00ed no respetan las parejas, eso me hace enojar. Un d\u00eda de estos Alonso se enamorar\u00e1 de otra mujer, pienso, a lo mejor se dar\u00e1 cuenta que yo soy mayor que \u00e9l. Alonso me dice que la edad no es importante, temo que \u00e9l pueda cambiar de opini\u00f3n. A\u00fan es muy joven, yo, en cambio, soy catorce a\u00f1os mayor. A veces dudo si Alonso realmente me quiere, comienzo a desconfiar de \u00e9l, \u00bfc\u00f3mo alguien tan joven puede estar con una mujer m\u00e1s grande como yo? La mayor\u00eda de los hombres de Chamula prefieren a una mujer menor que ellos. Estoy muy enamorada de \u00e9l; pero mis celos me ponen intranquila.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Alonso y yo renovamos nuestro contrato de trabajo, nos quedaremos cuatro meses m\u00e1s en el campo de uvas. Cuando los dem\u00e1s trabajadores se van, otros llegan. As\u00ed es aqu\u00ed, los trabajadores siempre cambian. Algunos se van porque se enteran de otros trabajos, en Monterrey o Sonora. Aqu\u00ed se escucha que las jornadas en esos estados son mejor pagadas. La mayor\u00eda de los trabajadores se van de aqu\u00ed; algunos regresan, otros desaparecen para siempre.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hemos trabajando tanto en la pizca que ya observamos el fin de la parcela. Pronto nos toparemos con una barda de cemento; si queremos cruzarla tenemos que reportarnos con los vigilantes. Yo he visto que muchos trabajadores salen sin pedir permiso, pero algunos aprovechan a escapar, ya no regresan. No est\u00e1n a gusto aqu\u00ed.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">He visto que los j\u00f3venes empiezan a tomar, se vuelven alcoh\u00f3licos. Toman y se drogan, es porque aqu\u00ed venden de todo y muchos descuidan su trabajo. Los fines de semana llegan muchos vendedores, traen cosas de todo tipo: ropa, calzado, comida, fruta y bebidas alcoh\u00f3licas. Yo empiezo a gastar parte de lo que he ahorrado, me compro botas y pantalones. Esta ma\u00f1ana no encontr\u00e9 a Rosario. En realidad hace tres d\u00edas que no la veo. Es como si se la hubiera tragado la tierra, no s\u00e9 en qu\u00e9 momento se fue con su esposo. Los busqu\u00e9, pero ya no est\u00e1n en su cuarto. Alonso me propone salir a pasear. Hoy es viernes, nuestro d\u00eda de descanso. \u00c9l me platica de un restaurante en el que atienden bien: te sirven pechuga y pierna de pollo, es bastante comida. Le creo y acepto la propuesta. Afuera no hay vendedores, las calles est\u00e1n en silencio. Si fuera un fin de semana habr\u00eda mucha gente. Tengo un mal presentimiento, se lo platico a Alonso pero me pide no preocuparme. Est\u00e1s a lado de un hombre que te ama, me dice. Nos re\u00edmos. \u00c9l es muy divertido. Ahora no s\u00e9 a d\u00f3nde me lleva. No importa, hoy me dejar\u00e9 sorprender.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Lek xa jlikel xanavemunkutik lok\u2019el ta pat mok, jk\u2019elojkutik ech\u2019el stuk\u2019il Restaurante La negra. Ch\u2019abal jbeinel, k\u2019ajom sikotan muk\u2019tik naetik. Xjaxax och ta ko\u2019nton sikil malk\u2019ak\u2019al. Alonsoe sk\u2019elolan yora ta sk\u2019opojeb juju likel, ta jot sk\u2019obe snitojun. Nom to\u2019ox ta xbak\u2019 talel xanobal karo ka\u2019i. K\u2019un to xjoch\u2019lij vulel syantail ik\u2019al Chevrolet ta kichonkutik, ik\u2019 &#8230; <a title=\"Sa\u2019 abtel li bat \/ La jornalera\" class=\"read-more\" href=\"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/?p=56007\" aria-label=\"Leer m\u00e1s sobre Sa\u2019 abtel li bat \/ La jornalera\">Read more<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":56416,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[19],"tags":[218,286,287],"ppma_author":[2810],"class_list":["post-56007","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cuento","tag-chiapas","tag-jornalera","tag-secuestro","infinite-scroll-item"],"acf":[],"authors":[{"term_id":2810,"user_id":0,"is_guest":1,"slug":"cristina-patishtan","display_name":"Cristina Patisht\u00e1n","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/?s=96&d=blank&r=g","avatar_alt":"","avatar_decorative":"","author_category":"","first_name":"Cristina","last_name":"Patisht\u00e1n","user_url":"","job_title":"","description":"Cristina Patisht\u00e1n (Chiapas, 1993). Es narradora tsotsil. Ha publicado en la antolog\u00eda de cuentos <em>Sk\u2019op bolom-sk\u2019op choj \/ Palabra de Jaguar, Volumen II<\/em>, en la Unidad de Escritores Maya-Zoque, A.C. (2021) y en la revista electr\u00f3nica <em>Sinf\u00edn<\/em> (2021). Es coautora del libro <em>Yayijemal ts\u2019ibetik \/ Cuentos con cicatrices<\/em> (2023). Obtuvo la beca del FONCA en el programa J\u00f3venes Creadores (2022-2023) y gan\u00f3 el Premio Nacional de Cuento en Lenguas Originarias, Tetseebo (2023).  "}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56007","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=56007"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56007\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":56509,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56007\/revisions\/56509"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/56416"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=56007"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=56007"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=56007"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fppma_author&post=56007"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}