{"id":54427,"date":"2024-02-26T07:00:00","date_gmt":"2024-02-26T13:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/?p=54427"},"modified":"2025-06-24T20:00:52","modified_gmt":"2025-06-24T20:00:52","slug":"nam-jax-chu-sapokda-gu-uub-odam-lo-que-cuentan-las-mujeres-odam","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/?p=54427","title":{"rendered":"Nam jax chu sapokda\u2019 gu u\u2019ub o\u2019dam \/ Lo que cuentan las mujeres o\u2019dam"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ma\u2019n sap gu biapma\u2019 mi\u2019 pai\u2019 kioka\u2019 Tu\u2019 suudai\u2019. Ma\u2019nim sap ba\u2019 ba paxiaram mummu M\u0268\u0268m\u0268btam, mi\u2019 sap ba t\u0268\u0268 ma\u2019n gu tiyaa guilhim jix abhaar, sap ba\u2019p jum aa\u2019: \u201ca\u00f1 mo bha bh\u0268ira\u2019 dhi ubii na joidham jix abhaar\u201d. Nat ja\u2019k g\u0268i mu kia\u2019mi\u2019\u00f1 sap ba\u2019 ba umua\u2019 ma\u2019n gu xio\u2019gi\u2019\u00f1 nam maap bh\u0268ipo\u2019 gu tiyaa jix abhaar nat mu t\u0268\u0268 M\u0268\u0268m\u0268btam. Ja\u2019p sap t\u0268tda:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014A\u00f1 mo mummuni t\u0268\u0268 ma\u2019n gu ubii, na joidham jix abhaar, ji\u00f1 palhbidha\u2019 ap nach bh\u0268ipu\u2019.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014Ea mai\u2019 xi jiim dho \u2014ja\u2019p sap up kai\u2019ch gu xio\u2019gi\u2019\u00f1\u2014.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mu m\u0268t sap ba\u2019 giop ba ai M\u0268\u0268m\u0268btam. Mi\u2019 sap dhu, oir\u0268 gu ubii joidham jix abhaar; gui\u2019m sap mi\u2019 ja\u2019p mia\u2019n jum o\u2019\u00f1chuka\u2019 nam mu n\u0268i\u2019\u00f1dha\u2019, no\u2019t am d\u0268lh ji bii nam ba\u2019 jotm\u0268da\u2019 mu jim\u0268\u0268ji pu bh\u0268ika\u2019 na cham jaroi\u2019 ja t\u0268gia\u2019.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014Dhi\u2019 jir dhi\u2019 \u2014ja\u2019p sap kai\u2019ch gu biapma\u2019\u2014. Dai ji na gu\u2019 cham jir di\u2019, gui\u2019 nat t\u0268\u0268\u2019 dhi\u2019 gu s\u0268pdhi\u2019\u00f1, dai nat gu dai ma\u2019nim t\u0268\u0268, cham maat\u0268t ka n\u0268i\u2019\u00f1 ba\u2019, jumai m\u0268t p\u0268x bh\u0268\u0268k ba\u2019.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014Ep bha daa\u2019 \u2014ja\u2019p sap t\u0268tda\u2019 gu xio\u2019gi\u2019\u00f1\u2014.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Gui\u2019 sap ba\u2019 bhai\u2019 pu daa up gio gui\u2019 na jaroi\u2019 p\u0268k mi\u2019x joo\u00f1im, maap am\u0268t bhai\u2019 pu t\u0268\u0268birak gu ubii. Gui\u2019 sap ba\u2019 t\u0268i jum a\u2019otdim gamm\u0268j\u0268 na m\u0268t mui\u2019 ji bh\u0268ich, gui\u2019 sap nam gux o\u2019ju\u2019 pu cham iam j\u0268\u2019x jum bai\u00f1ku\u00f1i\u2019\u00f1. Agree\u2019n am sap mu ua\u2019 alh gamm\u0268j\u0268 gu boicha\u2019m, jix io\u2019m gamm\u0268j\u0268 ja\u2019k sap u\u2019xch\u0268r jam ba ua\u2019, nam nai\u2019 jix \u0268xchuxim t\u0268\u0268bir na ba\u2019 cham jaroi\u2019 ja t\u0268gia\u2019. Gook tanolh sap ba jur nam nai\u2019 pu \u0268\u2019\u0268xchim, mummu m\u0268t sap pui\u2019 ji aich na pai\u2019 kio gu biapma\u2019. Giilhim sap jix jijibbix na m\u0268t ka aich, sap alh gu nonbi\u2019\u00f1 anter jix \u0268\u2019\u0268lhpi\u2019 gio jix \u0268\u2019\u0268rma\u2019 nam agree\u2019n bha da\u2019\u00f1chu\u2019 gio nam mu t\u0268bairrim. Gui\u2019 sap na gu\u2019p jum otdim na gu pu cham ja maat nam jir jaroi\u2019dha\u2019 gui\u2019 nam mi\u2019p bua, cham j\u0268\u2019xkat sap pai\u2019 ja n\u0268i\u2019\u00f1dhat, dai pui\u2019 mi\u2019 p\u0268x na m\u0268t bhai\u2019 ji dhaa na mi\u2019 ka tu ba\u2019i\u2019.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Gu d\u0268\u2019\u0268\u2019n gu ubii tiyaa sap am ba t\u0268n\u0268\u0268ra na cham pai\u2019 aajim gu ubii tiyaa nat bai\u2019gam, mui\u2019 sap t\u0268i ba tu gaagam am\u0268t mu bibiatam. Sap cham pai\u2019 jai\u2019ch, dai sap gu ja\u2019a\u2019\u00f1 mi\u2019 ja\u2019p daa su\u2019ng\u0268m. Siari sap t\u0268i jix bhaam gu tu naan, na gu\u2019 sap jup jum aa\u2019 nat d\u0268lh jii.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Gu gui\u2019 sap namm\u0268 ji m\u0268k na m\u0268t ba bh\u0268ich. Mu sap nam ba aichdhim mia\u2019n, sap jup t\u0268tda am gu ubii, \u201ccha\u2019p tu a\u2019nda\u2019 na chich agree\u2019n bham bh\u0268\u0268k, nam gu jich iobidha\u2019\u201d. Gui\u2019 sap na gu gilhim bax chodan gio ka maat na jax jum du\u00f1ia\u2019 pui\u2019 sap p\u0268x mi\u2019 ba ja kaichuk nam jax ch\u0268\u0268dim.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sap ba\u2019 gu chio\u2019\u00f1 mi\u2019 pai\u2019 mia\u2019n ka xi chian\u0268k na ka t\u0268n\u0268\u0268rada\u2019, sap na ka tu a\u2019m\u0268ra\u2019 na ubii ua\u2019, sap ba\u2019 gui\u2019 mi\u2019p pup t\u0268n\u0268\u0268ra up. Ja\u2019x sap m\u0268\u0268kim na mud\u0268r giop ba jim gu chio\u2019\u00f1, sap ba\u2019 mui\u2019 ba baidhak nam ba\u2019 t\u0268gia\u2019 gu g\u0268\u2019korga\u2019n gu biapma\u2019, gui\u2019 sap na m\u0268t ba t\u0268\u0268 nar jaroi\u2019dha\u2019 gio na jax p\u0268x ji chui\u2019dhi\u2019, sap giilhim pux chotdak\u0268 m\u0268t.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014Uri jum ua\u2019tulh apich \u00bfJax kup ba\u2019 dhi\u2019 bha ja\u2019k ua\u2019? \u2014ja\u2019p sap t\u0268tda\u2019 am\u2014. Na gu sap dhi\u2019 gu ja mar gui\u2019 nam jir jix chu tum\u00f1igam.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014Gio jai\u00f1 na jax p\u0268k tui\u2019dhi\u2019 \u00bfPiam ku pich agree\u2019n bha bh\u0268\u0268k?&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014 \u00a1Cham! \u2014ja\u2019p sap kai\u2019ch\u2014, \u00bfJia na pich jix bhai\u2019 kam bha\u00f1 oi? \u2014ja\u2019p sap up t\u0268tda gu chio\u2019\u00f1 gu ubii\u2014.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Gui\u2019 sap na gu jix chodan pui\u2019 sap up kai\u2019ch nat jix bhai\u2019kam bha jii. Gio na gu sap dhi\u2019 jano\u2019 no\u2019t palh\u0268\u0268p jaroi\u2019 bhai\u2019 ba\u00f1 dhaa cham ka k\u0268\u0268ka\u2019 i\u00f1, pui\u2019 sap na ba\u2019 gu ubii tiyaa cham ka bhai\u2019 na jax ch\u0268iya\u2019 gio na jax jum du\u00f1ia\u2019, mi\u2019 sap p\u0268x pui\u2019 ba t\u0268 j\u0268\u2019\u00f1dhim, gio na pui\u2019 p\u0268x bam buim nam jax chia\u00f1im. Gu g\u0268\u2019korga\u2019n sap gu chio\u2019\u00f1 pui\u2019p ch\u0268tda am sap na mi\u2019 ba daaka\u2019 nat ku mi\u2019 ba aich gu ja mar gio na cham tu a\u2019nda ni j\u0268\u2019x nat jax dhuk mu bh\u0268\u0268k gio no\u2019t giilhim buim\u0268k.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pui\u2019 sap ba\u2019 gu g\u0268\u2019korga\u2019n gu biapma\u2019 ma ji chu aagam am\u0268t mu M\u0268\u0268m\u0268btam, nat k\u0268\u2019n mummu jum aich gu ja mar Tuk suudai\u2019, gio ba\u2019 na m\u0268t ba ji chu taa. Pui\u2019 sap dhu giilhim jix bhaak am gu g\u0268\u2019korga\u2019n gu ubii tiyaa, nam gu sap cham j\u0268\u2019xkat pai\u2019 n\u0268i\u2019\u00f1dha\u2019 gu biapma\u2019 no\u2019 mi\u2019 pai\u2019 ba oir\u0268 nam jax bax chu maat, no\u2019 mi\u2019 pai\u2019 p\u0268k am jix bhai\u2019 kai\u2019ch, am tu palhbi\u2019\u00f1, cham, cham j\u0268\u2019xkat. Gu ku\u2019 na gu pui\u2019 nam jax ba kai\u2019ch sap cham ka k\u0268\u0268\u2019 gu ubii tiyaa na m\u0268t gu ba daa, dhu pui\u2019 m\u0268t ba tu maa ku gi, sia chi gui\u2019 t\u0268i cham aa\u2019 gio na jix buam jum aa\u2019, na gu cham pai\u2019 jax \u0268lhi\u2019\u00f1dhat na dhi\u2019 ba oidha\u2019 gu jaxchu\u2019m ma\u2019nkam na pu cham maat.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nat mui\u2019 ba kiicham ba\u2019 gu ubii mummu ja\u2019k na m\u0268t pai\u2019 ba tu maa, j\u0268\u2019k tanolh sap p\u0268x jix bhai\u2019 ch\u0268tdada\u2019. Mi\u2019dh\u0268r sap gu chio\u2019\u00f1 giilhim ba kokdada\u2019, talhiarda\u2019 sap na tu\u2019 aiya\u2019 no\u2019 mia\u2019n kaat sap bha buidha\u2019, sia chi tu\u2019 ku\u2019a\u2019 m\u0268imdam, tu\u2019 t\u0268rbi\u00f1, piam tu\u2019 judai mu buidha\u2019 cham jax jim aag\u0268t. Gu chio\u2019\u00f1 sap gilhiim jix j\u0268\u0268gamka\u2019 sia chi cham jaroi\u2019 pai\u2019 jai\u2019ch. Sap na bai\u2019m\u0268ra\u2019, gui\u2019 sap bhai\u2019dh\u0268r ja\u2019p mu tu kakobxi\u2019\u00f1dha\u2019, ni ku iam jax jum a\u2019nda\u2019 na jai\u2019 mui\u2019 xi palhbi\u2019\u00f1m\u0268ra\u2019 na bha bh\u0268ika\u2019 gu suudai\u2019, ja\u2019pji sap dai na bax bhamka\u2019 no\u2019t palh\u0268\u0268p m\u0268\u0268kim gio sap na mu aiya\u2019 dai na ba talhiaru\u2019. Gu ja g\u0268\u2019kora\u2019 jam sap pu cham j\u0268\u2019x iam up palhbui\u2019\u00f1dha\u2019 siam chi n\u0268i\u2019\u00f1 na giilhim p\u0268x bua, xi bapki\u2019 am sap p\u0268x mu ba\u2019kch\u0268r nam ba\u2019 cham t\u0268 k\u0247\u0247ka\u2019 sia jax chum kai\u2019ch.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Gio na pai\u2019dhuk ba tu maamarka\u2019, sap gu chio\u2019\u00f1 pu cham j\u0268\u2019x iam m\u0268j\u0268 ja n\u0268n\u0268i\u2019\u00f1dha\u2019 gu a\u2019alh, ni nai am jai\u2019 palhbui\u2019\u00f1dha\u2019 na ja nuuka\u2019nda\u2019 dai pui\u2019 nax bhamka\u2019. Sap na pai\u2019dhuk \u0268lhi\u2019\u00f1dha\u2019 b\u0268\u0268ma\u2019n xi bo\u2019ji sia gui\u2019 t\u0268i cham aa\u2019, sia chi masa\u2019n ta\u2019m t\u0268 \u0247\u0247, siat chi kia\u2019p\u0268x jum dua\u2019\u00f1 alhii k\u0268\u2019n, gui\u2019 sap cham pu cham jax \u0268lhi\u2019\u00f1dha\u2019. Gilhim sap p\u0268x ji ch\u0268tdada\u2019 na jax cham jir am y dhi\u2019 sap mo bh\u0268idhidha\u2019 p\u0268x na pui\u2019 t\u0268tdada\u2019 na dhi\u2019 cham bhax bh\u0268ikam kat, ja\u2019pji sap gu s\u0268pdhi\u2019\u00f1 ji nat jap joidham t\u0268\u0268.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014Gu ap mo\u2019 mi\u2019p ba buus ji\u00f1 boi\u2019 am \u2014sap jup t\u0268tdichu\u2019nda\u2019, gamm\u0268j\u0268\u2014.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Gui\u2019 sap pui\u2019 jix buam jim aag\u0268t duatg\u0268da\u2019 ji gu\u2019, mi\u2019p tui\u2019\u00f1g\u0268da\u2019 na gu jix ja da\u2019ka\u2019 gu mamra\u2019n. D\u0268lh gu ubii nai\u2019 t\u0268i tu gaagidha\u2019 gu magg\u0268m na ba ja uamxidha\u2019 no\u2019m bax kako\u2019k gu mamra\u2019n. D\u0268lh tu gaagidha\u2019 nam tu\u2019 jugia\u2019, d\u0268lh p\u0268x iam ji ja g\u0268\u2019\u0268lh gu mamra\u2019n, pui\u2019 ji chu \u00f1ialhidhat, ji chum abiaridhat, na tu\u2019 t\u0268\u0268gidha\u2019, sia pu palh\u0268p ja ua\u2019tulhi\u2019\u00f1dha\u2019 gu a\u2019alhchugi\u2019\u00f1.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mui\u2019 oidha\u2019 ba jur ji gu\u2019 bhai\u2019 pui\u2019 ji bua\u2019t am gu ubii, m\u0268kkat ba\u2019 ma\u2019nim ma tu ai jix io\u2019m, bhaan dhi\u2019 nat tu maraat sap p\u0268x bhai\u2019 ji chu ai ja\u2019p jix io\u2019m mo, ma bh\u0268\u0268k am\u0268t mu na pai\u2019 tum rimediotu\u2019n, mum sap pu bia\u2019ka\u2019 mui\u2019 chanolh, pu cham jum dua\u00f1dhidha\u2019 sap siam t\u0268i tu jur, pui\u2019 nat ba\u2019 gu xio\u2019gi\u2019\u00f1 gu ubii sap ma ga\u2019n\u00f1dham gu magg\u0268m na uamxidha\u2019. Gui\u2019 sap gu kuna\u2019n gu chio\u2019\u00f1 pu cham j\u0268\u2019xkat mu t\u0268\u0268gim. Tum ua\u00f1i\u2019\u00f1dha\u2019 am gu mamkag\u0268m, gio nam mi\u2019 jix bhai\u2019 dhu\u00f1iidha\u2019 gui\u2019 nam mi\u2019 tu rimediotu\u2019n, gio gu jaja\u2019nni\u2019\u00f1 d\u0268lh gu ubii jam mi\u2019p tui\u2019dhi\u2019nda\u2019, tu a\u2019gi\u2019\u00f1chu\u2019nda\u2019 am na ba\u2019 cham jax jum a\u2019nda\u2019, na ba\u2019 ba dudhia\u2019, nat gu sap d\u0268lh bam sintiiru. D\u0268lh sap bam taa\u00f1 gu muuki\u2019 nam jix buam p\u0268x ji buada\u2019.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mi\u2019 pui\u2019 juruu\u00f1 dhu sap mui\u2019 chanolh, mui\u2019 masa\u2019n. M\u0268kkat sap siari bhai\u2019 ba ji dhua ji gu\u2019, na m\u0268t gu g\u0247\u2019 ba tum ua\u00f1 gu jaja\u2019ni\u2019\u00f1 gio gu mamkag\u0268m gio ba\u2019 d\u0268lh sap na gu jix ja da\u2019 gu mamra\u2019n. D\u0268lh ba\u2019 bam kapki nat ba\u2019 gio bhai\u2019p ji bam. Nat pai\u2019 jix bhai\u2019 bam k\u0268\u2019mpi, sap ba jii up gio bhamm\u0268 na pai\u2019 gu kuna\u2019n, bhamm\u0268 sap nat ai, sap gui\u2019 bhai\u2019 dhaa ji cham jax jim aag\u0268t, p\u0268x sap jix bhai\u2019 kai\u2019ch, ku gu\u2019 sap j\u0268\u2019k p\u0268x jur gio sap up ba kokdada\u2019, gu ubii nat gu bam chiagio nat bam&nbsp; kabki sap cham jax ka \u0268lhi\u2019\u00f1dha\u2019 ji sia chi giilhim bua gio siachi mi\u2019dh\u0268r ja\u2019p giilhim t\u0268tda\u2019.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014A\u00f1 jumai bh\u0268ira\u2019 ji ubii \u2014ja\u2019p sap kai\u2019chdha\u2019\u2014.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Gui\u2019 sap jup t\u0268\u0268da\u2019 \u2014dhu jir am dhu \u2014ja\u2019p sap p\u0268x xi ch\u0268\u0268da ji\u2014.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014A\u00f1 ba jimia\u2019 ji \u2014gam sap p\u0268x jup kai\u2019dha\u2019\u2014. Gu ubii dai na t\u0268j\u0268\u0268gi\u2019\u00f1dha\u2019.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mi\u2019p sap pui\u2019 xi kai\u2019chim\u0268k, d\u0268lh gu chio\u2019\u00f1 sap bhai\u2019p ba ji chu ai, agree\u2019n sap na jax cham jir am p\u0268x ba kai\u2019chdha\u2019, mai\u2019x jimimka\u2019 sap, gamm\u0268j\u0268 sap tu chianda\u2019 nam ba buidha\u2019 gu t\u0268mkalh na gu sap m\u0268k jimia\u2019, nam cham mi\u2019 pu cham tu\u2019p buixi\u2019\u00f1dha\u2019, ja\u2019p ji gu sap ba ai ji gu sintiirura\u2019 na ba\u2019 pui\u2019\u00f1i p\u0268x ba kai\u2019chdha\u2019 . Nam t\u0268i chianda\u2019 na xim chian\u0268ji piam no\u2019m bax chia\u00f1ikka\u2019, gui\u2019 sap dai nax bhaamka\u2019, pui\u2019 sap p\u0268x xi ch\u0268\u2019ji na cham jir alhii kum ja\u2019p tu chian. Cham mui\u2019 jur, sap mu pai\u2019 tu kokda, kuxir k\u0268\u2019n am\u0268t sap s\u0268i, pu cham kam dua\u2019\u00f1 ku gi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Gu ubii d\u0268lh p\u0268x ji bii, dai jab\u0268\u0268m gu mamra\u2019n. J\u0268\u2019k oidha\u2019 jix buam jum a\u2019nda\u2019 nat gu b\u0268ma\u2019n bhai\u2019 kiokat gui\u2019 na jir kuna\u2019n kat. M\u0268kkat, d\u0268lh p\u0268x jix maat nat jax jum buim\u0268k gio ba\u2019 na ba tu ja a\u2019gi\u2019\u00f1dha\u2019 gu a\u2019alh u\u2019ub nam cham jax jum aag\u0268t sia jaroi\u2019 giilhim pix ji ja t\u0268tda\u2019 piam giilhim p\u0268x ja bua, xim kabka\u2019nka\u2019 am p\u0268x, d\u0268lh ja\u2019p ba tum kai\u2019chdha\u2019, gio nam gu d\u0268lh t\u0268m bh\u0268idhidha\u2019 gui\u2019 nam giilhim kai\u2019chdha\u2019 piam nam giilhim tu buada\u2019.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:40px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading has-text-align-center\">Lo que cuentan las mujeres o\u2019dam<\/h2>\n\n\n\n<div style=\"height:20px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Que un joven viv\u00eda all\u00e1 en Agua negra. Una vez fue a pasear all\u00e1 en Las abejas, ah\u00ed vio a una muchacha muy bonita, y pens\u00f3: \u201cyo voy a venir por esa mujer que est\u00e1 muy bonita\u201d. Al regresar a su casa fue a pedirle ayuda a un primo para que juntos fueran por la muchacha bonita que vio en Las abejas. Que le dijo:&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014Vi una muchacha all\u00e1, que est\u00e1 muy bonita, ay\u00fadame a traerla.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014A ver, cam\u00ednale pues \u2014exclam\u00f3 su primo\u2014.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Entonces llegaron otra vez a Las abejas. Efectivamente, ah\u00ed andaba la mujer muy bonita; ellos andaban por ah\u00ed escondidos y espiando, para que&nbsp; al quedarse sola fueran de inmediato a llev\u00e1rsela y que nadie los viera.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014Es ella \u2014dijo el muchacho\u2014. Pero no era ella, la que hab\u00eda visto era su hermana menor, pero como la vio solo una vez, ya no la reconoci\u00f3 y se llevaron a otra.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014A ver, ag\u00e1rrala \u2014le dijo a su primo\u2014.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Entonces \u00e9l la agarr\u00f3 y tambi\u00e9n el que se quer\u00eda emparejar, juntos arrastraron a la mujer. Ella intentaba hacer fuerza cuando la empezaron a arrastrar hacia all\u00e1, pero como ellos eran muy fuertes, no pudo soltarse. La llevaban a fuerzas en el camino, m\u00e1s all\u00e1 se la llevaron entre los matorrales, porque la arrastraban escondi\u00e9ndola para que nadie los viera. Pasaron ya dos d\u00edas as\u00ed escondi\u00e9ndola, hasta llevarla a la casa del muchacho. La llevaron toda ara\u00f1ada, sus manos estaban muy peladas y ensangrentadas porque la tra\u00edan a rastras. Y tambi\u00e9n porque ella iba haciendo fuerza para zafarse porque no sab\u00eda qui\u00e9nes eran los que la llevaban, nunca los hab\u00eda visto, hasta ese momento que la agarraron cuando fue por agua.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">La mam\u00e1 de la muchacha ya la esperaba porque no regresaba de traer el agua, fueron a buscarla al manantial. No estaba, solo encontraron el c\u00e1ntaro lleno de agua. Se enoj\u00f3 mucho la mam\u00e1&nbsp; porque pens\u00f3 que se hab\u00eda ido sola, pero a ella ya la llevaban lejos.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Cuando ya se iban acercando, el muchacho le dijo a la mujer que no dijera que la llevaron a fuerzas, \u201cporque nos van a pegar\u201d. Como ella ya estaba muy asustada y ya no sab\u00eda qu\u00e9 hacer, opt\u00f3 por obedecerlos.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">El hombre le dijo que esperara ah\u00ed cerca, porque ir\u00eda a avisar que llevaba a una mujer. Ella se qued\u00f3 esperando. Tard\u00f3 un rato en regresar el hombre, entonces la llev\u00f3 para que los pap\u00e1s del muchacho la vean, pero cuando vieron qui\u00e9n era y c\u00f3mo iba, se asustaron mucho.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014 Te endeudaste \u00bfPor qu\u00e9 te trajiste a ella? \u2014le dijeron\u2014. Era la hija de uno de los se\u00f1ores que ten\u00edan dinero.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014Mira c\u00f3mo viene \u00bfAcaso te la trajiste a fuerza?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014\u00a1No! \u2014que dijo\u2014 \u00bfVerdad que viniste bien? \u2014 le dijo el hombre a la mujer\u2013.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Como ella estaba aterrorizada dijo que vino por voluntad propia. En aquel entonces se pensaba que si alguien te tocaba tantito ya no eras pura. Por eso la muchacha ya no supo qu\u00e9 decir ni que hacer, solo afirmaba y hac\u00eda lo que le dec\u00edan. Y los padres del muchacho le dijeron que ya se ten\u00eda que quedar porque su hijo ya la hab\u00eda llevado con ellos, y sin decir una palabra de c\u00f3mo la llev\u00f3 y c\u00f3mo la trat\u00f3.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Entonces, los padres del muchacho fueron a avisar a Las&nbsp; Abejas, que llevaron a su hija all\u00e1 en Agua Negra y comenzaron los rituales de la pedida de mano. Los padres de la muchacha estaban muy enojados, que porque nunca vieron al muchacho, como es costumbre, que anduviera por ah\u00ed de buena persona, que ayudara, pero no, nunca. Y como se dijo que la muchacha ya no era pura porque ya la hab\u00edan tocado, la tuvieron que entregar. Ella no quer\u00eda y estaba triste, porque nunca pens\u00f3 casarse con una persona que no conoc\u00eda.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Cuando la mujer se fue a vivir all\u00e1 donde la entregaron, solo la trataron bien unos cuantos d\u00edas. Despu\u00e9s el hombre la empez\u00f3 a maltratar, le pegaba con lo que encontraba, con un le\u00f1o prendido, con una soga o una piedra, se lo lanzaba sin pensarlo. El muchacho la celaba mucho aunque no hubiera nadie alrededor. Que cuando ella iba por agua, \u00e9l la espiaba, ni siquiera pensaba en ayudarla a traer el agua, solo se enojaba si se atrasaba y la golpeaba a su regreso. Los padres del muchacho ni siquiera le ayudaban a pesar de que ve\u00edan c\u00f3mo la maltrataban, se met\u00edan a la casa para no escuchar los ruidos.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Y cuando tuvo a sus hijos, el muchacho ni siquiera era capaz de verlos, ni le ayudaba a cuidarlos solo se la pasaba enojado. Cuando quer\u00eda se acostaba con ella contra su voluntad, aunque estuviera menstruando, y aunque reci\u00e9n hubiera parido, a \u00e9l no le importaba. Le dec\u00eda cosas feas y siempre le mencionaba que no la quer\u00eda a ella, sino a su hermana menor a qui\u00e9n le hab\u00eda gustado.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014T\u00fa te pusiste en mi camino \u2014le dec\u00eda, siempre\u2014.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ella siempre estaba triste y sobreviv\u00eda porque amaba a sus hijos. La mujer buscaba sola al curandero para que curara a sus hijos cuando se enfermaban. Buscaba que comer, ella sola creci\u00f3 a sus hijos, buscando en las casas, pidiendo fiado, lo que iba encontrando, aunque sea poco se los llevaba.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">La mujer vivi\u00f3 muchos a\u00f1os en esa situaci\u00f3n, una vez se enferm\u00f3 gravemente cuando dio a luz, se la llevaron a la cl\u00ednica, all\u00e1 la tuvieron muchos d\u00edas, y que no se curaba, por eso su hermano le busc\u00f3 al sabio curandero para que la curara. Y su esposo nunca fue a verla. Los sabios oraban por ella, y los de la cl\u00ednica la atend\u00edan bien, sus familiares estaban ah\u00ed con ella, le hablaban para que no se deprimiera m\u00e1s, para que se curara, porque le hab\u00eda dado la enfermedad del sentimiento. Ella ped\u00eda la muerte por los malos tratos que recib\u00eda.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dur\u00f3 varios d\u00edas as\u00ed, meses incluso. Luego empez\u00f3 a curarse, porque sus familiares y los sabios oraron bastante y ella tambi\u00e9n porque amaba a sus hijos. Se hizo fuerte y por eso se levant\u00f3 otra vez. Cuando se cur\u00f3 bien, se fue otra vez all\u00e1 donde estaba su esposo, al llegar, vio que ah\u00ed estaba el hombre como si no hubiera pasado nada, estaba calmado, pero solo dur\u00f3 poco porque volvi\u00f3 a golpearla, pero como la mujer ya se cur\u00f3 y se volvi\u00f3 fuerte, ya no le afectaban mucho sus maltratos y comentarios.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014Yo voy a ir por otra mujer \u2014que dec\u00eda\u2014.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014Pues est\u00e1 bien \u2014respond\u00eda ella\u2014.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014Ya me voy a ir \u2014tambi\u00e9n dec\u00eda\u2014. La mujer solo afirmaba.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">As\u00ed estuvo un tiempo, luego el hombre se enferm\u00f3, dec\u00eda cosas sin sentido, que quer\u00eda ir lejos, siempre mandaba a que le prepararan tortillas que porque se iba lejos, porque ah\u00ed solo lo ignoraban, pero era porque le hab\u00eda dado la enfermedad del sentimiento por eso estaba as\u00ed. Cuando le ped\u00edan que buscara curaci\u00f3n o le intentaban buscar curaci\u00f3n, \u00e9l se enojaba, solo dec\u00eda que no era un ni\u00f1o para que lo mandaran. No dur\u00f3 mucho, se pele\u00f3, lo acuchillaron y ya no se cur\u00f3 de eso.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">La mujer se qued\u00f3 sola con sus hijos. Dur\u00f3 un tiempo triste porque se acostumbr\u00f3 a vivir as\u00ed con su esposo. Al final, solo le qued\u00f3 la vivencia y aconsejaba a las ni\u00f1as que no hagan caso, aunque les dijeran cosas feas o las maltrataran,&nbsp; deb\u00edan ser fuertes, porque cosas siempre se dir\u00e1n, y porque las personas que hablan mal y que son malas personas solos van adquiriendo males.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ma\u2019n sap gu biapma\u2019 mi\u2019 pai\u2019 kioka\u2019 Tu\u2019 suudai\u2019. Ma\u2019nim sap ba\u2019 ba paxiaram mummu M\u0268\u0268m\u0268btam, mi\u2019 sap ba t\u0268\u0268 ma\u2019n gu tiyaa guilhim jix abhaar, sap ba\u2019p jum aa\u2019: \u201ca\u00f1 mo bha bh\u0268ira\u2019 dhi ubii na joidham jix abhaar\u201d. Nat ja\u2019k g\u0268i mu kia\u2019mi\u2019\u00f1 sap ba\u2019 ba umua\u2019 ma\u2019n gu xio\u2019gi\u2019\u00f1 nam maap bh\u0268ipo\u2019 &#8230; <a title=\"Nam jax chu sapokda\u2019 gu u\u2019ub o\u2019dam \/ Lo que cuentan las mujeres o\u2019dam\" class=\"read-more\" href=\"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/?p=54427\" aria-label=\"Leer m\u00e1s sobre Nam jax chu sapokda\u2019 gu u\u2019ub o\u2019dam \/ Lo que cuentan las mujeres o\u2019dam\">Read more<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":56852,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[19],"tags":[740,773,798,799,800],"ppma_author":[2811],"class_list":["post-54427","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cuento","tag-dia-internacional-de-la-lengua-materna","tag-literatura-indigena","tag-mujeres-odam","tag-odam-2","tag-violencia-de-genero","infinite-scroll-item"],"acf":[],"authors":[{"term_id":2811,"user_id":0,"is_guest":1,"slug":"inocencia-arellano-mijarez","display_name":"Inocencia Arellano Mijarez","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/?s=96&d=blank&r=g","avatar_alt":"","avatar_decorative":"","author_category":"","first_name":"Inocencia","last_name":"Arellano Mijarez","user_url":"","job_title":"","description":"Inocencia Arellano Mijarez es o\u2019dam de Santiago Teneraca, Mezquital, Durango. Ling\u00fc\u00edstica, m\u00fasico y traductora. Entre las actividades que realizan destacan la documentaci\u00f3n, difusi\u00f3n y estudios sobre la lengua o\u2019dam (tepehuano del sur). Actualmente realiza un doctorado en el CIESAS sede Ciudad de M\u00e9xico."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54427","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=54427"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54427\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":56983,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54427\/revisions\/56983"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/56852"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=54427"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=54427"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=54427"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/tierraadentro.fondodeculturaeconomica.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fppma_author&post=54427"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}