Especial Lengua Materna

Ilustración realizada por Mariana Martínez

Tsätslel cha’añ ma’añik ñajäñtyel / Resistencia al olvido

Juana Karen Peñate Montejo

Tsätslel cha’añ ma’añik ñajäñtyel   Aña’tyäñtytel yä’äch añ tyi uj tyi uj, añ ñajäñtyel ñäch’älbä mi ichaleñ tsäñsaya yik’oty ñajäñtyel k’uñtye’ wälwälñabä, mach juñlajalik isäkläñtyel weñlel, ka’bälob machbä añik ikisiñ mi ch’ämob, joñoñ mi kpekañkbäj ma’añik mikloty ñäch’tyälel kujil jiñi ik’yoch’añbä  wolibä ityilel tyi chämel k’iñ, k’ixiñ ik’ ity’añob wolibä its’uytyälob tyi jajbotye’, ach’päk’añbä lum... Lee más

Tlan xaklixakgatlín / Podría contarte

Manuel Espinosa Sainos

Tlan xaklixakgatlín Tlan xaklixakgatlín lantla talakgxtamikán, tuntlanta tamaklakaskín chu lantla xlilhuwa lhkuyat talakaskín. Tlan xaklixakgatlín lantla chuwanít lapaxkit nkimakni’, lantla tlikgoy xpipilekg kkimpan. Tlan xaklixakgatlín lantla kilikaxyaway lekgokgot pa’pa, lantla stlan tamakgkatsí kkimaknikán akxní lakachín xasasti lekgokgot. Wampi kaxman nitlan wun chu takatsanawa klakgapas chu lantla kilimakgamakglhtinat lekgokgot wata katalakgapasa kmakgamakglhtinama.   Podría contarte Podría... Lee más

"Mujer indígena", fotografía de Ainhoa Sánchez. Recuperada de Flickr (CC BY-NC-ND 2.0)

Tëë ja o’ojkën yukwepy tyëjk’ayo’oy / La muerte es una mujer con rebozo

Diana Domínguez

Tëë ja o’ojkën yukwepy tyëjk’ayo’oy Näx mkaweeuuky ketee jam xux x’atan jekyë’p ëjts n’ejxn ku mejts mxeky jam tseenpatki’py tëë ëjts n’ejxn xë´n japom japom aya’aky mjënkon ¿ja tii ku mkitimy jä’äty? ¿Ja tii ku tëjk’ää xkitimyjënkexy? Näx tsëën pokx jamyët’äjtëk ëjts mejts tsyää kyaxi’iky pety mtsë’ëjkëp wa’ntejn x’ataty ku tëë mtu’utëkey ok wa’ntejn kajanaxy... Lee más

Ilustración realizada por ChangosPerros

Ùnì yòò / Tres meses

Florentino Solano

ÙNÌ YÒÒ   Té kèè ndi ñuu ndì ra kìndòò ndi ndiko ndi nùù ùnì kìì. Iin Kùiyà xìndee ndi Kuliacán, ùnì kùiyà Ñuu Ve’e Ná’un, ùvì kùiyà Uruápan, iin ña Ermosillo, ùxì iin ña San Kintín xí’ín ùvì kùiyà Oxnar. Ichí kùtù’và ñá lo’o sè’e yu kunu ñá xàni ña, té ndá nàmà ndi... Lee más

Imagen recuperada de Flickr. (CC BY 2.0)

ÍICH’AKO’OB / UÑAS

A. Sasil Sanchez Chan

ÍICH’AKO’OB U yíich’akilo’ob in k’abe’ ts’o’ok u ka’anal u la’acht le oochelo’oba’, Máax beet u sip’tal tu ka’ap’éelal in wich. Walkila’, chéen u yelel in woot’el kin wu’uyik, tumen tu pak’ilo’ob xma’ u’uyajili’, júupen in ts’íibt u k’aaba’ob. Nich’kalen. Ma’ tin tsa’ayal in chukbes u yáakam le wíinkilal muukulo’oba’. Tu yáamil u yíich’akil in xts’íik... Lee más

"Fuego", Víctor Bautista. Imagen recuperada de Flickr. (CC BY-NC-ND 2.0)

ME’TATIK / ANCESTRO

Antonio Guzmán

ME’TATIK Talemon ta namey k’ajk’ xtiltunontal ta sba yuk’umal ajk’ubal ta stulanil ejk’etik la spasben ko’tan jich bit’il yabenal jijte’etik la sjam sba te jk’abtake ya skolta sba sok te jochol k’inale ta smakel sjimoch’al lum k’inal.   La spuk beel xojobal ta sjamlej k’inal te k´ajk’e te  jsite la jyil jachel st’ujbil te bitik... Lee más

Ilustración realizada por Mildreth Reyes

ÄJ SIJS/ MI CUERPO

Lyz Sáenz

  ÄJ SIJS tiajk wo’mu pistinis pyuj te’ yäjkpä tzu’is wyiränhomo. Mpijkpa äj tzejk anhäpya mäjapä tzaräjk ijtpamä mumu jamaram yäti matzaste nyose’sera’mpä Taksipä, äj u’ka’is kietpa tzajp äjtzi ampatzi ne tzyiotupä jama. Mejspa sänhpapä tuku. Wo’mpa te’ jama atzykäsi   MI CUERPO germina ceibas en los titilantes ojos de la noche. Toco mi vientre... Lee más

Ilustración realizada por ChangosPerros

Wáa ka béeytale’… / Y si puedes…

Ya’ax Ts’unu’un

Wáa ka béeytale’… Kin káantik tu yóok’lal ba’ax ts’o’ok in káantike’ wáa le ken in paktech ka wilik kin wéensik in paakat wáa kin kaxantik wáa ba’ax máaktsil oochelil te’ej múuyalo’obo’ Wáa jump’éel tuunich utia’al in kóocha’at te’ej lu’umo’ ma’ a k’áatik mixba’al mix a wa’alik mixba’al chen na’ate’ jach ti’ le súuktil je’elo’ a... Lee más

Ilustración realizada por Mariana Martínez.

Ka’ányu tsi mee/ Soliloquio

Celerina Sánchez

  Ka’ányu tsi mee   nchéetà yoo núù nuú inga ntsiduniyu tàà ndakasi tsikuaá nuí ràà ndaníyu nuú ndua nikanchíi-yoo sa’í naa kunché mancha màà iniyu ña’a ñaa sa’a tono kachi ichiyu tachi ki’vi màà iniyu vii ya’í nuú +in nuú nâ’à kandiso níí rìì kuee nikútà ndi’í maana núù ndadukú ndúchayu nuú kandi nikanchíi... Lee más

Ilustración realizada por ChangosPerros

Michomej / Gatos

Martín Tonalmeyotl

  Michomej Tekuanyolkatsitsintin uan tekitsajtsej tlayoua. Uan tetlachaltsiaj inka inkonetsajtsilio kuak yetixtok kochistle. Uan uanotlajkalej ipan laminajkajle ken kana tikijtosia okintlalilijkej para ompa manouisokikan. Notajtsin kijtoua: —Maijke xkinkauile kanpa ipan intsajtsilio techiliaj tla yaka yemikis noso tlinon yeuajlo toyakapan— Nikneke nikasojkamatis notajtsin maske tej melauak yonechkuaxotlaltijkej niman xnimate kenejke, nikontilana nocharpe niman sesentemej nikinuaxinia ika... Lee más

Ilustración realizada por ChangosPerros

Akin uetska satepa / El que ríe al último

Sixto Cabrera González

Akin uetska satepa                  Achi kuali uetska. Nej, ni yol cho ka tok.   El que ríe al último. Ríe mejor. Yo, estoy llo ran do. TLAIXPANYOTL Se Ejekatl noixko kipepetsoua. Ome Tej timo ajuiakneloua tlen ika nej notlakayo. Eyi Yej siuatl nech momamaltia.   PRESENCIA l El... Lee más

"Nina mixteca de frente, 2216". Fotografía por Raul Estrada Discua, parte del Archivo Fotográfico México Indígena, Colección "Mixtecos", del Instituto de Investigaciones Sociales, UNAM.

Yiki kuñu koyo / Cuerpos vacíos

Nadia López García

Yiki kuñu koyo Chi kukana ini koo vichi, kakana ini kiti yata chayika kuni kusu.   Kuu kanaxin ni’in ta so´o ra ka’nda ini. Cuerpos vacíos Porque la tristeza no es de ahora, es un animal viejo con el que nos obligaron a dormir.   Hay gritos tan mudos que nos ensordecen y nos rompen... Lee más